Tác giả: Thầy Thư Mật Nguồn: Công ty Đầu tư Trọng Dương
1
Câu nói nổi tiếng của ông Warren Buffett – “Khi người khác tham lam, tôi sợ hãi; khi người khác sợ hãi, tôi tham lam” – đã trở thành chân lý trong giới đầu tư. Mỗi khi thị trường sụt giảm mạnh, câu nói này lại được trích dẫn để an ủi lòng người. Ai nghe cũng thấy rất có lý, thế nhưng đa số người vẫn tiếp tục tham lam khi thị trường tham lam, và tiếp tục hoảng loạn khi thị trường hoảng loạn.
“Biết thì dễ, làm mới khó” – đằng sau điều này phần lớn là do chưa thực sự “biết”. Bởi lẽ, dù một chân lý khi biểu hiện ra bên ngoài chỉ là một câu nói hay một công thức đơn giản, nhưng đằng sau đó lại ẩn chứa vô số suy luận khoa học hoặc triết học sâu sắc mà người ta đã lược bỏ. Nếu chỉ biết bề ngoài mà không hiểu bản chất, thì đó chưa phải là “biết” thực sự.
Trong cuốn sách Tìm kiếm trí tuệ – Từ Darwin đến Munger, có một chương chuyên bàn về nỗi sợ hãi của con người. Sau khi đọc xong chương này, bạn sẽ hiểu rằng nỗi sợ hãi là một trong những di sản cảm xúc mà tổ tiên loài người để lại cho chúng ta. Trong xã hội rừng rậm thời tiền sử, hiểm nguy rình rập khắp nơi: thú dữ, rắn độc, thậm chí cả những vụ tàn sát do chính con người gây ra đều có thể cướp đi sinh mạng bất kỳ lúc nào. Trước những mối nguy ấy, ai phản ứng chạy trốn nhanh nhất sẽ giành được cơ hội sống sót. Những người có ý thức sợ hãi mạnh nhất phản ứng nhanh nhất, nhờ đó họ sống sót và truyền lại đặc điểm này qua từng thế hệ. Lịch sử tiến hóa này để lại bằng chứng rõ ràng trên phương diện sinh lý học. Ở sâu trong não bộ chúng ta, ngang mức đỉnh tai, hai cụm tế bào thần kinh hình hạnh nhân đối xứng nhau nằm ở vùng thái dương trong (medial temporal lobe) được gọi là “hạch hạnh nhân” (amygdala). Các nghiên cứu phổ biến cho rằng hạch hạnh nhân là trung tâm thần kinh chịu trách nhiệm hình thành ký ức sợ hãi, giúp chúng ta tránh né nguy hiểm. Tốc độ phản ứng của hạch hạnh nhân nhanh tới mức chỉ 12 mili-giây – nhanh hơn tới 25 lần so với tốc độ chớp mắt. Nó giống như một hệ thống cảnh báo sớm trong cơ thể, khơi dậy cảm xúc sợ hãi trước các mối nguy, nhưng cũng vì tính cảnh giác quá mức này mà nỗi sợ hãi vốn dĩ có khuynh hướng khuếch đại một cách tự nhiên. Nghiên cứu còn chỉ ra rằng, chỉ cần chứng kiến một sự kiện đau đớn cũng đủ khiến người xem cảm thấy như mình đang trực tiếp trải qua nỗi sợ ấy – mức độ sợ hãi thậm chí không kém gì người trong cuộc. Quan sát của nhà triết học La Mã Seneca thật sự mang tính thấu suốt cao độ: “Nỗi sợ của chúng ta thường lớn hơn chính mối nguy hiểm.”
Nỗi sợ không chỉ có khả năng khuếch đại, mà còn dễ lây lan. Quá trình tiến hóa của loài người không chỉ tuân theo cơ chế chọn lọc tự nhiên, mà còn tuân theo quy luật chọn lọc xã hội. Trong thời đại mà việc săn bắt tập thể là điều kiện tiên quyết để tồn tại, nếu một cá nhân bị cộng đồng từ chối hoặc thậm chí bị trục xuất, thì mức độ nguy hiểm chẳng khác nào mất khả năng chạy trốn trước thú dữ hay rắn độc. Điều này để lại cho chúng ta xu hướng tâm lý tìm kiếm sự thừa nhận xã hội – tức là cố gắng hành xử sao cho giống với người khác nhất có thể. Một thí nghiệm tâm lý thú vị cho thấy: nếu một người đứng quay lưng vào cửa thang máy, những người bước vào sau dù biết hành vi đó rất kỳ lạ, vẫn sẽ bắt chước tư thế tương tự. Con đường tiến hóa này giúp bảo đảm an toàn cho chúng ta trong tập thể, nhưng đồng thời cũng khiến chúng ta giao phó lý trí và ý chí cá nhân cho vô thức tập thể – biến chúng ta thành “đám đông hỗn hợp” (the crowd) như Gustave Le Bon từng mô tả.
2
Hạch hạnh nhân tồn tại ở mọi người, chứng tỏ rằng trong tiến hóa, tất cả đều bình đẳng. Lịch sử tiến hóa để lại trên mỗi con người cả mặt tốt lẫn mặt chưa tốt; những người thực sự tinh thông là những người biết sàng lọc, loại bỏ cái xấu và giữ lại cái tốt từ di sản tiến hóa. Chủ nghĩa biện chứng là vũ khí chung của những bậc thầy như vậy – họ đều hiểu rõ đạo lý “vật cực tất phản”, “nguyệt mãn tắc khuyết”.
“Vật cực tất phản” xuất phát từ Kinh Dịch, bốn chữ ngắn gọn hàm chứa tinh túy sâu xa. Nó dạy rằng nhiều cặp đối lập nhị nguyên trên thế giới thực chất là phụ thuộc lẫn nhau, bao hàm lẫn nhau và chuyển hóa lẫn nhau – giống như âm dương trong Thái Cực đồ, tạo nên một “chu kỳ bất diệt”. Mặt trời và mặt trăng tuân theo quy luật này: “Nhật trung tắc thế, nguyệt doanh tắc thực” – mặt trời lên đến chính ngọ thì bắt đầu nghiêng về phía tây, mặt trăng tròn đầy rồi sẽ khuyết dần. Nhưng ngược lại, mặt trăng khuyết rồi lại sẽ tròn trở lại. Vì vậy, mặt trăng luôn vận động giữa trạng thái tròn và khuyết, chưa bao giờ dừng lại ở một trạng thái cố định.
Thiên nhiên và thời tiết cũng tuân theo quy luật này. Lão Tử từng nói: “Phiêu phong bất chung triêu, trứ vũ bất chung nhật” – gió lốc không thổi suốt một buổi sáng, mưa rào không kéo dài cả ngày. Emerson thì viết: “Kết thúc chính là khởi đầu; đêm tối qua đi sẽ là bình minh, dưới đại dương còn có vực sâu vô tận”.
Thị trường chứng khoán cũng tuân theo quy luật này. Howard Marks ví đầu tư như một chiếc con lắc: con lắc không thể mãi vung về một phía hoặc luôn đứng yên tại một điểm cực. “Một điều chắc chắn là những hành vi thị trường cực đoan sẽ đảo chiều… Tất cả đều bổ trợ lẫn nhau. Không sự kiện nào tồn tại biệt lập hay ngẫu nhiên. Ngược lại, chúng đều là những thành phần cấu thành một mô hình chu kỳ nhất định – một mô hình có thể nắm bắt và khai thác để thu lợi.”
George Soros từng nói: “Mọi việc đều có lúc đạt đến cực thịnh rồi suy tàn; sau thời kỳ cực thịnh sẽ là thời kỳ cực suy.” Còn John Templeton thì khẳng định: “Thị trường sinh ra trong tuyệt vọng, trưởng thành trong nửa tin nửa ngờ, chín muồi trong sự mong đợi và hủy diệt trong hy vọng.”
Chủ nghĩa biện chứng thực chất đã chỉ rõ phương hướng hành động cho con người. Phạm Lãi – một trong những người thành công nhất trong đời sống và cũng là “thần tài” trong văn hóa dân gian Trung Hoa cổ đại – từng nói: “Khô hạn thì tích trữ thuyền, ngập lụt thì tích trữ xe.”
Howard Marks nhấn mạnh: điều quan trọng nhất trong đầu tư là phải có “ý thức về con lắc”.
Charlie Munger khuyên: “Hãy suy nghĩ ngược lại – luôn luôn suy nghĩ ngược lại.”
Warren Buffett tuyên bố: “Khi người khác tham lam, tôi sợ hãi; khi người khác sợ hãi, tôi tham lam.”
Thực ra, đằng sau chủ nghĩa biện chứng vẫn là khoa học. Quay lại từ khóa “sợ hãi”: cơ chế tiến hóa tuy đã trao cho con người cảm xúc sợ hãi, nhưng con người lại bị giới hạn bởi điều kiện sinh lý. Dù phản ứng của hạch hạnh nhân có nhanh đến đâu, dù sức mạnh của nỗi sợ có lớn đến đâu, thì cơ thể và hệ thần kinh con người vẫn có giới hạn chịu đựng. Khi nỗi sợ đạt đến giới hạn ấy, sức mạnh của nó bắt đầu tan biến.
Thị trường chứng khoán do con người tạo thành; mỗi cá nhân đều là một phần của thị trường, và nỗi sợ hay sự lạc quan của bạn khi tổng hợp lại sẽ tạo nên sự lên xuống của thị trường. Vì vậy, xét về dài hạn, đầu tư chứng khoán là một “cái cân”, phản ánh tăng trưởng kinh tế và chất lượng tăng trưởng kinh tế; nhưng xét về ngắn hạn, nó lại là một “hộp phiếu”, phản ánh kỳ vọng của con người. Khi kỳ vọng thị trường về nỗi sợ đã vượt quá mức, trong khi các yếu tố cơ bản chưa thực sự xấu đi, thì cơ hội mới sẽ lại xuất hiện.
Có rất nhiều ví dụ minh họa điều này. So sánh gần nhất với đại dịch viêm phổi cấp do virus corona (COVID-19) hiện nay là cuộc khủng hoảng SARS năm 2003. Khi thị trường chứng khoán nhận thấy dấu hiệu kiểm soát được virus SARS, chỉ số Hang Seng vốn ảm đạm trước đó đã nhanh chóng phục hồi từ mức thấp nhất 8.331 điểm vào tháng 4/2003 lên mức cao nhất 14.058 điểm vào tháng 3/2004 – tăng gần 50%.
Nhìn lại xa hơn, trong cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, chỉ số S&P 500 của Mỹ đã giảm mạnh. Cuộc khủng hoảng này kết thúc vào tháng 11 cùng năm với việc Liên Xô rút toàn bộ tên lửa và máy bay khỏi Cuba. Thế nhưng chỉ số S&P 500 của Mỹ lại bắt đầu phục hồi ngay trong tháng 10 – thời điểm căng thẳng cao độ nhất, chiến tranh có thể bùng nổ bất cứ lúc nào – từ mức 53 điểm vào ngày 23/10/1962 tăng liên tục lên mức cao nhất 94 điểm vào đầu năm 1966, tăng 77%.
Rõ ràng, nỗi hoảng loạn cũng rất giỏi “đổi mặt”.
3
Trong dịp Tết Nguyên Đán bị “nhốt” ở nhà, tôi lật lại cuốn sách kinh điển của Jared Diamond – Súng, vi trùng và thép – Vận mệnh của các xã hội loài người – và nhận ra rằng vi trùng từng thay đổi lịch sử một cách sâu sắc.
Năm 1519, Hernán Cortés dẫn đội quân gồm 600 người Tây Ban Nha tiến đánh Đế chế Aztec – một đế chế hùng mạnh với hàng triệu dân, dũng cảm và thiện chiến. Nhưng yếu tố mang lại lợi thế quyết định cho người Tây Ban Nha lại là bệnh đậu mùa. Năm 1520, bệnh đậu mùa theo một nô lệ nhiễm bệnh từ thuộc địa Cuba của Tây Ban Nha đến Mexico. Đại dịch đậu mùa sau đó đã cướp đi sinh mạng gần một nửa dân số Aztec, trong đó có cả Hoàng đế Cuitláhuac.
Thực tế, sự suy giảm dân số bản địa người da đỏ ở châu Mỹ mới cũng chủ yếu do vi trùng gây ra: trong vòng một đến hai thế kỷ sau khi Columbus đặt chân đến châu Mỹ mới, dân số người da đỏ giảm tới 95%, chủ yếu do các bệnh như đậu mùa, sởi, cúm, thương hàn, bạch hầu, sốt rét, quai bị, ho gà, lao và sốt vàng da.
Khi nhắc đến bệnh dịch hạch thời Trung cổ châu Âu, người ta càng thêm rùng mình. Từ năm 1347 đến 1353, nạn dịch “Cái Chết Đen” (Black Death) – một trận đại dịch hạch quét qua toàn châu Âu – đã cướp đi sinh mạng của 25 triệu người châu Âu, chiếm tới 1/3 dân số châu Âu thời bấy giờ. Hãy nhớ rằng, tỷ lệ tử vong trong cuộc Chiến tranh Thế giới Thứ Hai – được coi là thảm họa nhân loại – cũng chỉ khoảng 5%!
Rõ ràng, lịch sử loài người cũng chính là một bản trường ca về cuộc chiến đấu với vi trùng. Việc canh tác thay thế du mục, rồi quá trình đô thị hóa và toàn cầu hóa sau đó đã trao cho con người khả năng tụ tập quy mô lớn, thuận tiện cho lưu thông hàng hóa và giao lưu con người, nhưng đồng thời cũng trao cho vi trùng “đôi cánh chết chóc” để lây lan nhanh chóng.
Sau khi đọc xong phần lịch sử, tôi không khỏi bồi hồi cảm khái: thực ra cả đời người, thậm chí toàn bộ lịch sử loài người, chẳng phải cũng giống như một cuộc đầu tư – trong môi trường bất định, chúng ta nỗ lực tìm kiếm và kiên cường mở rộng không gian sống ổn định nhất có thể?
Ngày nay, con người đã tiêu diệt được phần lớn các loại vi trùng gây tử vong hàng loạt, khiến ta không khỏi khâm phục lòng dũng cảm “đi ngược dòng” của nhân loại. Lòng dũng cảm ấy hiện đang được thể hiện rõ nét trong cuộc chiến chống lại đại dịch viêm phổi cấp do virus corona (COVID-19) tại Vũ Hán, trong từng hành động của các bác sĩ, y tá, tình nguyện viên, cũng như trong nỗ lực duy trì sản xuất của mỗi cá nhân trong mọi ngành nghề.
Vì vậy, “biết thì dễ, làm mới khó” không chỉ đòi hỏi việc đạt được chân lý thực sự, mà còn cần cả lòng dũng cảm để hành động. Khi đối mặt với khủng hoảng, chúng ta nên giữ bản năng sợ hãi, nên áp dụng lối sống vệ sinh khoa học – nhưng cũng không cần hoảng loạn, mất phương hướng.
Quay lại lĩnh vực đầu tư: nếu vì nỗi sợ mà đánh mất lòng dũng cảm, chúng ta có thể bỏ lỡ cơ hội tốt nhất. Peter Lynch từng nói: “Trong 40 lần thị trường chứng khoán sụt giảm mạnh trong hơn 70 năm qua, ngay cả khi tôi có thể dự đoán chính xác 39 lần và bán hết toàn bộ cổ phiếu trước mỗi lần sụt giảm, tôi vẫn sẽ vô cùng hối tiếc. Bởi vì ngay cả lần sụt giảm mạnh nhất, giá cổ phiếu cuối cùng cũng phục hồi và còn tăng cao hơn nữa.”