Gần đây, cơ quan quản lý tại Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến và một số địa phương khác đã đồng loạt kiểm tra các sàn giao dịch tiền điện tử, yêu cầu đóng cửa hàng loạt sàn giao dịch quy mô vừa và nhỏ liên quan. Trước động thái mạnh tay này, nhiều sàn đã giải tán hoặc biến mất không dấu vết. Sàn BISS (Bích Thị) bị cảnh sát Bắc Kinh khởi tố vì nghi ngờ huy động vốn trái phép; Bithumb Global và Biger chặn truy cập từ IP Trung Quốc đại lục; trong khi các sàn như GGBTC, Newton, Mgex, Bibit và IDAX bị nghi ngờ đã "bốc hơi".
Vốn dĩ, công nghệ blockchain là một hệ thống kế toán phân tán, đối lập với mô hình tập trung. Tuy nhiên, dưới áp lực kiểm soát ngày càng gắt gao, phóng viên tờ China Business News nhận thấy một số sàn giao dịch tiền điện tử đã chuyển sang mô hình "làm việc phân tán".
Bà Tiêu Tát (Xiao Sa), đối tác tại Văn phòng Luật sư Đại Thành (Đại Thành Luật sư sự vụ sở) ở Bắc Kinh, cho biết: "Đối với các sàn giao dịch, dù thành lập ở quốc gia nào, chỉ cần tiến hành quảng bá, tổ chức roadshow hay thu hút người dân Trung Quốc đầu tư vào tiền điện tử trong nước, thì đều vi phạm các quy định pháp luật liên quan."
Làn sóng sàn giao dịch lần lượt biến mất
Một luật sư am hiểu tình hình nhưng không muốn tiết lộ danh tính chia sẻ: "BISS đã chính thức bị khởi tố. Với những vụ án kiểu này, theo quy trình tố tụng công khai, thường phải mất 1–2 năm mới có kết quả sơ bộ. Toàn bộ cá nhân liên quan đều sẽ bị bắt giữ – đây là dạng án 'tập thể'."
Một cựu nhân viên BISS tiết lộ rằng toàn bộ nhân viên không liên quan đã nghỉ việc, một số rời khỏi "cộng đồng tiền điện tử" để quay lại ngành công nghệ Internet. Người này cũng cho biết trong tương lai BISS có thể dần rút khỏi lĩnh vực tiền điện tử.
Theo thông báo chính thức từ trang dữ liệu blockchain Feixiaohao, ngày 12/11/2019, Feixiaohao đã gỡ dữ liệu của bốn sàn giao dịch GGBTC, Newton, Mgex và Bibit do không thể liên lạc với đội ngũ vận hành chính thức của các sàn này trong vòng ba ngày làm việc kể từ 6/11/2019.
Tài khoản Weibo chính thức của GGBTC ngày 22/11/2019 thông báo: "Để đảm bảo độ ổn định và chất lượng máy chủ, toàn bộ hệ thống của GGBTC sẽ tạm ngừng hoạt động để bảo trì vào ngày 22/11/2019." Tuy nhiên, sau khi đăng một poster quảng bá niêm yết token mới vào ngày 29/11/2019, GGBTC không còn cập nhật thêm thông tin nào.
Phóng viên truy cập trang web chính thức của GGBTC và phát hiện trang này đã ngừng hoạt động. Ngoài một vài đồng tiền điện tử chủ chốt như BTC, giá hầu hết các loại tiền điện tử khác đều sụt giảm sâu dưới mức phát hành. Ví dụ, đồng tiền điện tử mang tên DEFI đã giảm từ mức cao nhất 0,107 USD xuống còn 0,029 USD, tức mất giá tới 73%.
Triệu Vũ (tên giả), một cựu nhân viên GGBTC, tiết lộ: "Nguyên nhân GGBTC ngừng hoạt động không chỉ do áp lực từ cơ quan quản lý, mà chủ yếu là người dùng không thể rút tiền và token nền tảng không tăng giá. Công ty không có lợi nhuận, không thể duy trì hoạt động và thậm chí không còn đủ tiền trả lương cho nhân viên."
Theo báo Caijing Wang, nhiều người dùng của sàn này phản ánh họ không thể rút tiền từ GGBTC và tài sản bị "mắc kẹt" trên sàn.
Về cáo buộc "GGBTC bỏ trốn", Triệu Vũ chia sẻ: "Là một cựu nhân viên, gọi đây là 'bỏ trốn' cũng không sai, bởi thực tế ông chủ và công ty không thể bồi thường thiệt hại cho người dùng. Nhưng nếu nói ông chủ thiếu trách nhiệm và bỏ chạy, tôi xin phản bác: thực tế ông chủ cũng đang cố gắng tìm nguồn vốn để đền bù, tuy nhiên mức độ cụ thể có thể bù đắp được bao nhiêu thì tôi không rõ."
Theo thông tin công khai, GGBTC là một sàn giao dịch tiền điện tử thành lập đầu năm 2019, từng nhận đầu tư từ nhiều tổ chức như Bisheng Capital, Consensus Lab, Huike Capital, Zhuoyue Capital, Shanshui Capital và Insight Capital.
Theo Triệu Vũ, trước khi sự cố xảy ra, GGBTC từng nỗ lực xin giấy phép tài chính cho sàn giao dịch tại Singapore và một số quốc gia khác, nhưng vấn đề giấy phép hải ngoại chưa được giải quyết thì sàn đã gặp sự cố.
Chiêu thức "tàng hình" của các sàn giao dịch tiền điện tử
Dựa trên nguyên lý kế toán phân tán của blockchain, một số sàn giao dịch tiền điện tử bắt đầu áp dụng mô hình "làm việc phân tán".
Trương Hải Dương (tên giả) làm việc tại một sàn giao dịch tiền điện tử hạng hai. Ông cho biết: "Kể từ khi đối mặt với làn sóng kiểm tra mới, chúng tôi đã chuyển sang mô hình làm việc phân tán: đội kỹ thuật đặt tại một thành phố, các đội khác phân bổ ở nhiều thành phố khác nhau, và mọi giao tiếp đều thực hiện trực tuyến."
Hiện tại, sàn này đã chuyển trọng tâm kinh doanh ra thị trường nước ngoài, tập trung phục vụ người dùng quốc tế. "Chúng tôi vẫn niêm yết các dự án trong nước, nhưng tuyệt đối không niêm yết dự án giả mạo," Trương Hải Dương giải thích về tiêu chuẩn kiểm duyệt: "Thông tin đội ngũ phát triển và thông tin đợt bán riêng (private sale) trong whitepaper phải hoàn toàn xác thực – những dự án ma chúng tôi không chấp nhận."
Không chỉ riêng sàn nơi Trương Hải Dương làm việc áp dụng mô hình này.
Lý Thuần (tên giả) gần đây gia nhập một sàn giao dịch tiền điện tử hạng hai cùng quy mô. Địa điểm làm việc của cô chỉ là một trong những văn phòng "bán công khai" của công ty. Gọi là "bán công khai" vì nơi này chỉ mở cửa cho nhà đầu tư và một số nhà giao dịch lớn, còn đối với bên ngoài thì được giữ bí mật.
Lý Thuần còn tiết lộ: "Chúng tôi có văn phòng tại nhiều thành phố trên cả nước, riêng Bắc Kinh có hai văn phòng, nhưng tôi cũng không biết địa chỉ cụ thể vì nhân viên công ty không chủ động tiết lộ với nhau."
Trương Hải Dương cho biết: "Hiện nay, rất nhiều sàn chỉ giữ đội kỹ thuật tại Trung Quốc, còn các bộ phận khác đều làm việc phân tán – nguyên nhân chủ yếu là do cơ quan quản lý đang siết chặt kiểm soát các sàn giao dịch tiền điện tử."
Thực tế, mô hình "làm việc phân tán" mà các sàn nơi Trương Hải Dương và Lý Thuần làm việc đang áp dụng vốn do Binance sáng tạo, và gần đây ngày càng trở thành xu hướng chủ đạo trong giới sàn giao dịch tiền điện tử tại Trung Quốc.
Theo dữ liệu công khai, Binance có đội ngũ hơn 600 người trên toàn cầu. Mặc dù quy mô không quá lớn, nhưng nhân viên của Binance đến từ hơn 30 quốc gia và vùng lãnh thổ, còn người dùng trải rộng khắp hơn 180 quốc gia. Bà Hà Nhất (He Yi), đồng sáng lập Binance, từng phát biểu: "Binance có đồng nghiệp tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trước đây, hầu hết mọi người đều làm việc tại nhà; đôi khi những đồng nghiệp cùng thành phố tụ họp tại quán cà phê hoặc không gian làm việc chung (WeWork). Ưu điểm của mô hình phân tán là khả năng đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dùng đến từ nhiều khu vực địa lý và nền văn hóa khác nhau."
Một chuyên gia trong ngành giấu tên cho biết, kể từ tháng 11/2019, nhằm tránh kiểm tra của cơ quan quản lý, một số sàn đã chuyển toàn bộ đội ngũ vận hành, marketing và tài chính ra nước ngoài, chỉ giữ lại đội kỹ thuật tại Trung Quốc. Đồng thời, một số sàn còn bố trí các bộ phận như marketing, vận hành và phát triển tại các thành phố khác nhau, thậm chí làm việc tại nhà.
Các chuyên gia chỉ ra rằng, các sàn áp dụng mô hình làm việc tập trung dễ bị "đánh sập toàn bộ" khi đối mặt với đợt kiểm tra. Để né tránh, mô hình làm việc phân tán đã được nhiều sàn giao dịch tiền điện tử quy mô vừa và nhỏ lựa chọn. Nhiều sàn đăng ký thành lập công ty ở nước ngoài, trong khi đội ngũ vận hành lại đặt tại Trung Quốc.
Quản lý tiền điện tử: Bài toán toàn cầu
"Dù sàn giao dịch tiền điện tử được thành lập tại quốc gia nào, chỉ cần tiến hành quảng bá, tổ chức roadshow hay thu hút người dân Trung Quốc đầu tư vào tiền điện tử trong nước, thì đều vi phạm pháp luật," bà Tiêu Tát nhấn mạnh. "Hiện nay, khái niệm 'dụ dỗ' được hiểu khá rộng. Nếu chỉ quảng bá về dự án phát hành token thì có thể 'đi trên lưỡi dao', nhưng nếu trực tiếp quảng bá về mức tăng giá và lợi nhuận kỳ vọng thì rõ ràng là vi phạm."
Ông Hoắc Học Văn (Huo Xuewen), Cục trưởng Cục Giám sát Tài chính Địa phương Bắc Kinh, trong một cuộc phỏng vấn gần đây cũng khẳng định: Việc quản lý tiền điện tử không tồn tại chuyện "có nghiêm khắc hơn hay không", mà chỉ có "ngày càng nghiêm khắc hơn". Cục Tài chính Bắc Kinh áp dụng chính sách "không khoan nhượng" đối với mọi hành vi phát hành token – phát hiện một vụ là xử lý ngay một vụ. Tiền điện tử không thể và cũng không được phép trở thành tiền tệ kỹ thuật số pháp định; tại Trung Quốc, chỉ Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) mới có quyền phát hành loại tiền này. "Bất kỳ cá nhân nào, dưới bất kỳ hình thức ngụy trang nào, chỉ cần phát hành, bán hoặc giao dịch tiền điện tử tại Trung Quốc đều là hành vi phạm pháp. Đồng thời, bất kỳ sàn giao dịch nào có dấu hiệu quảng bá token cho thị trường Trung Quốc hoặc thông qua mọi kênh để thu hút nhà đầu tư tham gia đầu tư tiền điện tử đều bị coi là vi phạm."
Quản lý tiền điện tử là xu hướng toàn cầu. Ở nước ngoài, Mỹ và Nhật Bản là hai quốc gia có quy định tương đối nghiêm ngặt.
Tại Mỹ, Bitcoin được định nghĩa là tiền tệ kỹ thuật số, trong khi Ethereum vẫn đang trong tranh luận về việc được xếp vào security token hay tiền tệ kỹ thuật số. Tuy nhiên, các token khác được phát hành thông qua ICO/IEO đều bắt buộc phải đăng ký với Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC), nếu không sẽ bị xử phạt vì phát hành chứng khoán trái phép. Nói cách khác, ngoài Bitcoin và Ethereum, tất cả token phát hành qua ICO/IEO đều bị coi là security token.
Từ tháng 6/2017 đến tháng 6/2018, công ty phát triển EOS Block.one đã phát hành 900 triệu token trên toàn cầu thông qua ICO, huy động tổng cộng 4,2 tỷ USD tài sản kỹ thuật số. Ngày 30/9/2019, SEC đã phạt công ty này 24 triệu USD.
Nhật Bản được biết đến với khung pháp lý quản lý tiền điện tử nghiêm ngặt bậc nhất thế giới. Tại đây, Cơ quan Dịch vụ Tài chính (JFSA) cấm hoàn toàn các hoạt động ICO. Để vận hành một sàn giao dịch tiền điện tử, ngoài việc phải sở hữu giấy phép giao dịch phái sinh và giấy phép tài chính, các sàn còn phải thường xuyên đối mặt với các cuộc thanh tra tuân thủ từ cơ quan tài chính địa phương.
Các cuộc thanh tra này tập trung vào quy trình KYC chặt chẽ, nhằm bảo vệ quyền riêng tư của người dùng đồng thời ngăn chặn hành vi rửa tiền và tài trợ khủng bố. Dù là ở Mỹ hay Nhật Bản, việc điều hành một sàn giao dịch tiền điện tử hợp pháp đều bắt buộc phải có giấy phép và tuân thủ đầy đủ các yêu cầu về KYC.
Trên phạm vi quốc tế, Lực lượng Đặc nhiệm Hành động Tài chính (FATF) là tổ chức hàng đầu trong cuộc chiến chống rửa tiền và tài trợ khủng bố. Những năm gần đây, FATF đã chú ý nhiều hơn đến các rủi ro này trong lĩnh vực giao dịch tiền điện tử và xây dựng các khung hướng dẫn quản lý tương ứng. Đáng chú ý, Trung Quốc hiện đang giữ vai trò Chủ tịch luân phiên của FATF. Với tư cách là một thành viên, Trung Quốc cũng có trách nhiệm thực thi các khuyến nghị chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố do FATF đề ra.
Nhìn chung, các quy định quản lý tiền điện tử trên toàn cầu đang ngày càng siết chặt. Không gian cho các sàn giao dịch hoạt động phi pháp hoặc ngoài vòng pháp luật vì thế cũng dần bị thu hẹp.
Theo số liệu thống kê từ trang web DeadCoins, kể từ tháng 9/2017, đã có tổng cộng 1.840 dự án tiền điện tử "chết". Trong đó, các dự án lừa đảo và bỏ trốn chiếm tỷ lệ lần lượt là 58% vào năm 2018 và 55% vào năm 2019.
Những đồng tiền "chết" này từng được giao dịch trên hàng trăm sàn giao dịch lớn nhỏ khắp thế giới.
Nửa đầu năm 2019 chứng kiến làn sóng bùng nổ của hình thức IEO (Phát hành token lần đầu qua sàn giao dịch), thu hút một lượng lớn nhà đầu cơ. Trong mô hình IEO, sàn giao dịch đóng vai trò trung tâm, token sẽ được niêm yết trực tiếp lên sàn mà không cần trải qua giai đoạn ICO. Thống kê chưa đầy đủ cho thấy, riêng trong năm 2019, các sàn giao dịch như Binance, OKEx, KuCoin, MXC và Gate.io đã triển khai hơn 85 dự án IEO. Không ít token ngay sau khi niêm yết đã giảm giá so với mức phát hành, thậm chí có đồng còn lao dốc sâu hơn rất nhiều.