4. Phân tích các sàn giao dịch
4.1 Bức tranh tổng thể về cạnh tranh giữa các sàn
“Mức độ cạnh tranh trong lĩnh vực sàn phái sinh tiếp tục leo thang, cao hơn hẳn so với thị trường giao ngay.”
Biểu đồ dưới đây thể hiện tổng khối lượng giao dịch phái sinh trong quý. Có thể thấy, ba sàn dẫn đầu chiếm tới 61% tổng khối lượng, trong khi sáu sàn đứng đầu nắm giữ 83% thị phần. Con số này lần lượt tăng 5% và 2% so với Quý I/2020.
Khối lượng giao dịch và mức độ tập trung thị trường của các sàn phái sinh trong Q2/2020, nguồn: TokenInsight
Trong cùng kỳ, ba sàn giao ngay hàng đầu chỉ chiếm khoảng 7,3% tổng khối lượng, thấp hơn tám lần so với mức tập trung của thị trường phái sinh. Đáng chú ý, không có sàn giao ngay nào chiếm hơn 3% thị phần, trong khi Huobi Futures lại nắm tới hơn 25% thị phần phái sinh trong quý. Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh trong ngành phái sinh crypto ngày càng trở nên khốc liệt, đặc biệt là ở phân khúc các sàn hàng đầu.
Cụ thể hơn, biểu đồ dưới đây thể hiện sự thay đổi thị phần của tám sàn phái sinh hàng đầu (tính theo khối lượng giao dịch) trong quý. Trong đó, Huobi Futures duy trì vị thế với thị phần gần 30%, trong khi Binance Futures tăng trưởng mạnh 10%, phần lớn lấy từ thị phần của BitMEX và OKEx. Ngoài bốn sàn này, không có sàn nào khác đạt thị phần trên 10% hoặc tổng khối lượng giao dịch quý vượt ngưỡng 200 tỷ USD.
Thị phần của tám sàn phái sinh hàng đầu (theo khối lượng) trong Q2/2020 so với quý trước, nguồn: TokenInsight
4.2 Tiêu chí phân loại sàn giao dịch
“Thị trường phái sinh crypto ngày càng phân mảnh và không thể đánh giá chung một cách máy móc.”
Hiện tại, các sàn phái sinh crypto đã có sự khác biệt rõ rệt về sản phẩm, đối tượng người dùng và thị trường mục tiêu. Chẳng hạn, các sàn lớn như Huobi Global / Huobi Futures phát triển toàn diện từ giao ngay, phái sinh đến OTC. Trong khi đó, các sàn chuyên biệt như Bybit chỉ tập trung vào hợp đồng tương lai. Một số sàn như Bakkt lại chú trọng xây dựng hệ thống tuân thủ pháp lý chặt chẽ. Ngay cả những sàn mới nổi với khối lượng còn khiêm tốn (như HBTC, ZBG, Bingbon...) cũng có những thế mạnh riêng. Đáng chú ý, sàn phi tập trung dYdX cũng đã bắt đầu cung cấp hợp đồng vĩnh viễn BTC.
Với chiến lược phát triển khác biệt như vậy, việc so sánh các sàn cùng loại sẽ mang lại cái nhìn thực tế hơn là đánh giá chung tất cả. Trong báo cáo này, TokenInsight đã phân loại 42 sàn phái sinh dựa trên các tiêu chí sau.
Tiêu chí phân loại sàn phái sinh trong báo cáo quý II/2020. Nguồn: TokenInsight
Các sàn giao dịch còn lại trong bảng có sự chênh lệch quá lớn nên không được nhóm chung. Đồng thời, do giới hạn về phạm vi và chi phí của bài viết, chúng tôi sẽ không phân tích chi tiết về nhóm này trong phần tiếp theo.
“Các sàn giao dịch phái sinh tiền mã hóa chỉ còn hai lựa chọn:
Một là đi theo hướng chuyên sâu về giao dịch như Bybit và FTX;
Hai là phát triển đa dạng và toàn diện như Huobi và Binance.
Nhiều sàn giao dịch nhỏ sẽ đối mặt với không ít thách thức trong nửa cuối năm 2020.”
— Trương Tiểu Lãnh, Hopex
4.3 Các sàn phái sinh quy mô lớn
“Phục vụ nhà giao dịch phái sinh — Các sàn lớn đều tập trung vào phân khúc thị trường cụ thể”
Dựa trên tiêu chí khối lượng giao dịch quý vượt 45 tỷ USD và chủ yếu cung cấp dịch vụ phái sinh, nhóm sàn phái sinh quy mô lớn bao gồm Bybit, FTX và BitMEX. Khác với các sàn tổng hợp lớn phát triển mạnh trên mọi mảng, cả ba đều chuyên sâu vào lĩnh vực phái sinh. Trong đó, chỉ FTX có một phần nhỏ giao dịch spot (2,15 tỷ USD, chiếm 0,04% thị phần toàn cầu). Lịch sử phát triển của các sàn này gợi mở một chiến lược mới cho thị trường: tập trung vào phân khúc thị trường cụ thể.
Khối lượng giao dịch hàng ngày của các sàn phái sinh lớn quý II/2020. Nguồn: TokenInsight
Trong quý này, Bybit dẫn đầu về tốc độ tăng trưởng với khối lượng trung bình hàng ngày đạt 1,15 tỷ USD, tăng 180% so với cả năm 2019. Trong khi đó, BitMEX ghi nhận khối lượng trung bình hàng ngày là 2,24 tỷ USD, giảm 16% so với năm ngoái. Lưu ý rằng FTX thành lập vào giữa năm 2019 nên không đủ dữ liệu để so sánh.
Biến động khối lượng giao dịch trung bình hàng ngày của các sàn phái sinh lớn quý II/2020 so với năm 2019. Nguồn: TokenInsight
So sánh khối lượng hợp đồng vĩnh viễn và hợp đồng kỳ hạn quý II/2020. Nguồn: TokenInsight
Như biểu đồ trên cho thấy, tỷ trọng hợp đồng vĩnh viễn (perpetual contracts) trên toàn thị trường trong quý II/2020 đã tăng lên 75,2%. Con số này ở quý I/2020 chỉ là 39,1%, cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt của nhà đầu tư phái sinh từ hợp đồng kỳ hạn sang hợp đồng vĩnh viễn. Xu hướng này mang lại lợi thế cho các sàn phái sinh lớn lấy hợp đồng vĩnh viễn làm sản phẩm chủ lực.
“Về số lượng người dùng, Bybit đạt mức cao kỷ lục trong tháng 4 và tháng 5 của quý này, với mức tăng trưởng hàng tháng trên 20%; tốc độ tăng trưởng trong tháng 5 có phần chậm lại. Ngoài ra, khối lượng giao dịch từ thị trường Nhật Bản trong quý này cũng tăng lên đáng kể.”
— Ben, Bybit
4.4 Các sàn tổng hợp quy mô lớn
“Các sàn giao dịch tổng hợp lớn đặc biệt chú trọng đến thị trường phái sinh. Khối lượng giao dịch hợp đồng trung bình của họ cao gấp 4,4 lần so với giao dịch giao ngay, vượt xa mức trung bình của toàn thị trường.”
Trong quý vừa qua, các sàn giao dịch tổng hợp lớn đều tập trung phát triển mảng phái sinh. Khối lượng giao dịch hàng ngày của họ được thể hiện trong biểu đồ dưới đây.
Khối lượng giao dịch phái sinh hàng ngày của các sàn tổng hợp lớn trong Q2/2020. Nguồn: TokenInsight
So sánh khối lượng giao dịch của Huobi Futures giữa Q1/2020 và Q1/2019. Nguồn: TokenInsight
Trong số bốn sàn tổng hợp lớn có tổng khối lượng giao dịch quý vượt 200 tỷ USD, Huobi Futures liên tục dẫn đầu về khối lượng giao dịch hàng ngày, đạt trung bình khoảng 4,8 tỷ USD/ngày, cao hơn Binance Futures (3,73 tỷ USD) gần 30%. Khối lượng trung bình hàng ngày của OKEx và BitMEX lần lượt là 2,7 tỷ USD và 2,26 tỷ USD.
Về tốc độ tăng trưởng, tổng khối lượng giao dịch của Huobi Futures trong quý này tăng 0,88 lần so với cùng kỳ năm ngoái. Tỷ lệ khối lượng phái sinh/giao ngay của sàn này tăng 3,7 lần so với Q1/2020, đạt mức 7,26 lần, cao nhất trong số các sàn tổng hợp lớn.
Tỷ lệ khối lượng phái sinh/giao ngay của các sàn tổng hợp lớn từ Q1 đến Q2/2020. Nguồn: TokenInsight
Trong quý này, tỷ lệ phái sinh/giao ngay của Binance Futures cũng tăng mạnh, trong khi OKEx gần như duy trì ổn định so với Q1/2020. Tỷ lệ trung bình của các sàn tổng hợp lớn đạt 4,4 lần, cao gấp 160 lần so với mức trung bình toàn thị trường (0,274). Điều này cho thấy các sàn lớn đặc biệt ưu tiên phát triển mảng phái sinh.
Khối lượng vị thế mở hàng ngày của các sàn tổng hợp lớn (và BitMEX) trong Q2/2020. Nguồn: TokenInsight
“Dữ liệu vị thế mở cho thấy các nhà đầu tư tổ chức hoặc trader có vốn lớn chủ yếu hoạt động trên BitMEX.”
Từ tháng 4 đến tháng 5/2020, khối lượng vị thế mở trung bình hàng ngày của BitMEX (769,9 triệu USD) và OKEx (773,4 triệu USD) dao động sát sao, không bên nào chiếm ưu thế rõ rệt. Sang tháng 6, vị thế mở của BitMEX tiếp tục tăng, đạt trung bình 1.019,2 triệu USD; trong khi OKEx tăng ít hơn, với mức trung bình cùng kỳ là 883,8 triệu USD. Trong suốt tháng 6, vị thế mở trung bình của BitMEX cao hơn 39% so với mức trung bình của các sàn tổng hợp lớn (731,6 triệu USD). Dữ liệu này phản ánh việc các nhà đầu tư tổ chức hoặc “cá mập” chủ yếu giao dịch trên BitMEX.
“Trong ngành sàn giao dịch tài sản số, cục diện cạnh tranh đa cực giữa các ông lớn như Huobi, Binance và OKEx sẽ tiếp tục kéo dài, đồng thời xu hướng ‘kẻ mạnh càng mạnh, người thắng chiếm trọn’ ngày càng rõ nét. Thị phần của các sàn vừa và nhỏ sẽ tiếp tục bị thu hẹp, đối mặt với những thách thức sống còn nghiêm trọng.”
— Tom, Huobi Futures
4.5 Các sàn giao dịch mới nổi tiêu biểu
“Các sàn giao dịch mới nổi tiêu biểu đang tìm lối đi riêng, tấn công thị trường từ những góc độ khác nhau.”
So với khối lượng giao dịch hàng nghìn tỷ USD của các sàn tổng hợp lớn, các sàn giao dịch mới nổi thường có khối lượng thấp hơn đáng kể. Vì gia nhập thị trường muộn, những sàn này khó lòng cạnh tranh về thanh khoản với các đàn anh trong ngắn hạn. Do đó, họ thường chọn chiến lược tập trung phát triển một phân khúc thị trường cụ thể.
Khối lượng giao dịch phái sinh của các sàn giao dịch mới nổi trọng điểm quý II/2020, nguồn: TokenInsight
ZBG, sàn giao dịch chị em của ZB (Zhongbi), đã lấp đầy khoảng trống phái sinh mà ZB để lại. Chiến lược của ZBG là lấy giáo dục người dùng làm điểm đột phá, thu hút hơn 2,5 triệu lượt truy cập trong quý gần đây với thời gian trung bình trên trang đạt hơn 15 phút. Chiến lược này mang lại hiệu quả rõ rệt, khi khối lượng giao dịch quý của ZBG tăng gấp 11,1 lần so với quý I/2020 (đạt 2,76 tỷ USD).
Trong khi đó, sàn Bingbon lại chọn một lối đi khác: bắt đầu từ thị trường Đông Nam Á và cung cấp dịch vụ giao dịch phái sinh USDC tuân thủ pháp lý. Đến nay, chiến thuật này đã thu hút hơn 100.000 nhà giao dịch đăng ký.
Các sàn phái sinh lớn thường chỉ dùng phí giao dịch từ thị trường giao ngay (spot) để mua lại và đốt token nền tảng. HBTC đã cải tiến mô hình này bằng cách phân bổ một phần doanh thu từ giao dịch phái sinh cho chủ sở hữu token HBC. Số liệu cho thấy HBTC đã mua lại hơn 450.000 HBC.
Phemex là sàn tiên phong ra mắt mô hình giao dịch spot theo chế độ thành viên, trong đó tài khoản thành viên được miễn phí giao dịch. Điều này giúp thu hút và giữ chân các nhà giao dịch lớn trên nền tảng.
Cạnh tranh trong thị trường phái sinh crypto vô cùng khốc liệt, và con đường phát triển của các sàn mới nổi đầy chông gai. Tuy nhiên, như câu nói “bát tiên quá hải, mỗi vị một tài”, cơ hội thị trường luôn tồn tại, chờ đợi những người có tầm nhìn và quyết tâm khai phá.
“Quản lý rủi ro là yếu tố sống còn; chúng tôi không khuyến khích người mới tham gia giao dịch hợp đồng một cách mù quáng. Những người dùng này nên trải nghiệm trước trên tài khoản demo của ZBG.”
— Tương Hương, ZBG
4.6 Các sàn giao dịch tuân thủ pháp quy
“Tỷ trọng khối lượng giao dịch từ các sàn tuân thủ pháp quy còn thấp; khung pháp lý dành riêng cho phái sinh crypto vẫn đang trong giai đoạn sơ khai.”
Báo cáo này tập trung vào ba sàn giao dịch tuân thủ pháp quy: Bakkt, CME và Kraken Futures (Crypto Facilities). Tổng khối lượng giao dịch của cả ba trong quý này đạt 21,62 tỷ USD.
Tổng quan khối lượng giao dịch của các sàn giao dịch tuân thủ pháp quy quý II/2020, nguồn: TokenInsight
Tài sản số, với bản chất phân tán dựa trên blockchain, không đồng nghĩa với sự hỗn loạn hay thiếu vắng quy định. Ngược lại, một hệ thống giám sát và quản lý phù hợp sẽ bảo vệ tốt hơn quyền lợi và an toàn tài chính cho mọi thành viên thị trường. TokenInsight kỳ vọng ngành công nghiệp phái sinh crypto sẽ sớm tìm được một giải pháp “hạ cánh mềm” về mặt quản lý, từ đó nâng cao toàn diện môi trường hoạt động cho toàn ngành.
“Thị trường spot trong quý II năm nay khá trầm lắng, trong khi thị trường futures lại có phần khởi sắc hơn. Hiện nay, thị trường spot thiếu vắng những dự án chất lượng mới; nhiều dự án từ năm ngoái đã bộc lộ điểm yếu, khiến nhà đầu tư thất vọng. Dòng tiền vẫn còn trong thị trường và đang đổ dồn sang futures.”
— Lý Hiển Đông, BiKi
4.7 Sàn giao dịch phi tập trung (DEX)
Việc ra mắt cặp giao dịch PBTC-USDC trên sàn phi tập trung dYdX đã đóng góp khoảng 22 triệu USD vào khối lượng giao dịch quý này, chiếm khoảng 0,1% tổng khối lượng toàn thị trường. Đây là hợp đồng tương lai BTC tăng giá với đòn bẩy 10x, tích hợp nhiều công nghệ DeFi như cơ chế cung cấp giá từ oracle.
Sự xuất hiện của các sàn phái sinh phi tập trung cho thấy tiềm năng to lớn của DeFi. Để tìm hiểu sâu hơn về DEX và DeFi, độc giả có thể tham khảo Báo cáo chuỗi DeFi do TokenInsight phát hành.
5. Tổng quan thị trường quyền chọn
“Các sàn giao dịch phái sinh tiền số đang tích cực triển khai sản phẩm quyền chọn, nhưng chúng vẫn còn khá xa lạ với phần đông nhà giao dịch.”
Hiện nay, nhiều sàn phái sinh đã ra mắt sản phẩm quyền chọn hoặc các sản phẩm tương tự. Tuy nhiên, do hạn chế về công nghệ và nền tảng tạo lập thị trường (market maker), mức độ linh hoạt của các sản phẩm này có sự chênh lệch đáng kể giữa các sàn. Hai xu hướng chính hiện nay là quyền chọn tiêu chuẩn dạng “T” (T-shaped) do Deribit và OKEx đại diện, và quyền chọn ATM (at-the-money) tiêu biểu bởi Binance Futures. Bên cạnh các quyền chọn cho tài sản chủ lực như BTC, thị trường cũng bắt đầu xuất hiện quyền chọn cho các token nền tảng. Chẳng hạn, trong số các sàn mới nổi, HBTC cung cấp giao dịch quyền chọn cho BNB, HT và OKB.
Trong quý vừa qua, Deribit chiếm khoảng 60% khối lượng giao dịch quyền chọn toàn thị trường, với khối lượng trung bình hàng ngày vượt 45 triệu USD. OKEx và CME cũng nắm giữ một phần thị phần đáng kể. Về khối lượng mở (open interest), tính đến cuối tháng 6/2020, giá trị mở quyền chọn BTC trên Deribit từng đạt 1,3 tỷ USD, trong khi con số này trên CME là 439 triệu USD. Hai sàn này hiện là những người chơi chủ chốt trên thị trường quyền chọn tiền số.
Tuy nhiên, hầu hết sản phẩm quyền chọn hiện nay đều đối mặt với vấn đề thanh khoản ở mức độ nhất định. Ngay cả Deribit, chuỗi quyền chọn (option chain) của họ vẫn còn thiếu sót, thể hiện qua việc phân bố giá thực hiện (strike price) khá rời rạc và chênh lệch giá mua-bán (bid-ask spread) lớn. So với Deribit, các sản phẩm quyền chọn trên các sàn khác còn tồn tại nhiều hạn chế hơn nữa.
Khối lượng mở quyền chọn BTC theo ngày đáo hạn chính trong Q2/2020; Nguồn: Skew; TokenInsight
Là một công cụ phái sinh quan trọng, quyền chọn được giao dịch rất sôi động trên thị trường tài chính truyền thống, thậm chí khối lượng giao dịch OTC (over-the-counter) có thể cao gấp nhiều lần so với tài sản cơ sở. Có thể dự đoán thị trường quyền chọn tiền số cũng sẽ có tiềm năng phát triển tương tự, và những sàn tiên phong triển khai sản phẩm ngay từ giai đoạn này có thể chiếm lĩnh thị phần đáng kể trong tương lai.
“Các sản phẩm quyền chọn tiền số hiện vẫn đang trong giai đoạn sơ khai. Số lượng người giao dịch quyền chọn trên Deribit chỉ bằng khoảng một phần mười so với giao dịch hợp đồng tương lai. Ngoài ra, tôi cho rằng trước khi quyền chọn kiểu châu Âu (European-style) phát triển ổn định, thị trường sẽ khó xuất hiện số lượng lớn quyền chọn kiểu Mỹ (American-style).”
— Lin, Deribit
6. Động thái quy định
Tháng 1/2020:
① Ủy ban Chứng khoán Canada (CSA) ban hành Hướng dẫn dành cho các sàn giao dịch tiền số;
② Chỉ thị chống rửa tiền lần thứ 5 của EU (5AMLD) chính thức có hiệu lực, áp dụng cho các sàn giao dịch tiền số;
③ Cơ quan Dịch vụ Tài chính Nhật Bản (FSA) yêu cầu bắt buộc đăng ký trước khi tiến hành giao dịch phái sinh tiền số;
Tháng 2/2020:
① Thụy Sĩ siết chặt giám sát, yêu cầu các sàn giao dịch tài sản số xác minh danh tính khách hàng cho các giao dịch trên 1.000 USD.
② Tổ chức Giám sát Chứng khoán Quốc tế (IOSCO) công bố báo cáo kỳ vọng các quy định đối với sàn giao dịch tài sản số sẽ được thắt chặt hơn nữa.
③ Tòa phúc thẩm Singapore bác kháng cáo của sàn giao dịch Quoine liên quan đến việc hủy giao dịch trái quy định.
Tháng 3/2020:
① Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Hoa Kỳ (CFTC) làm rõ các thông số áp dụng cho việc giao nhận thực tế tài sản số.
② Hàn Quốc thông qua Đạo luật Sửa đổi về Báo cáo và Sử dụng Thông tin Giao dịch Tài chính Đặc biệt, cho phép áp dụng quy tắc chống rửa tiền (AML) và chống tài trợ khủng bố (CFT) đối với các sàn giao dịch tài sản số.
③ Nhiều sàn giao dịch được Cơ quan Quản lý Tài chính Singapore (MAS) miễn trừ giấy phép theo Đạo luật Dịch vụ Thanh toán (PSA).
Tháng 4/2020:
① Nhật Bản thực thi luật sửa đổi, yêu cầu khách hàng cung cấp hai loại giấy tờ KYC khi mở tài khoản tại các sàn giao dịch tài sản số.
② Ủy ban Chứng khoán Hoa Kỳ (SEC) hoãn phê duyệt sàn giao dịch tài sản số của công ty con thuộc Overstock.
Tháng 5/2020:
① Chịu ảnh hưởng từ chính sách quản lý mới của Hà Lan, sàn giao dịch tài sản số BitKassa đóng cửa vào ngày 17/5.
② Chính phủ Quần đảo Cayman ban hành Đạo luật Tài sản Ảo (Nhà cung cấp Dịch vụ) năm 2020.
③ Ủy ban Chứng khoán Hoa Kỳ (SEC) một lần nữa hoãn phê duyệt sàn giao dịch tài sản số của công ty con thuộc Overstock.
Tháng 6/2020:
① Các sàn giao dịch tài sản số chính thức được công nhận là doanh nghiệp dịch vụ tiền tệ (MSB) tại Canada và phải đăng ký với cơ quan quản lý FINTRAC.
② Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ (Fed) ủng hộ việc sử dụng các sản phẩm giao dịch dựa trên Ethereum để thay thế chỉ số Libor.
7. Người dùng và mức độ quan tâm
7.1 Mức độ quan tâm thị trường
TokenInsight đã tổng hợp và tính trung bình kết quả Google Trends cho 11 từ khóa trong quý, bao gồm Bitcoin Futures, Cryptocurrency Futures, v.v.
Xu hướng tìm kiếm Google (Google Trends) cho các từ khóa liên quan đến phái sinh tài sản số quý II/2020, Nguồn: Google, TokenInsight
Biểu đồ trên cho thấy mức độ quan tâm đến thị trường phái sinh tài sản số trong quý II/2020 biến động, đạt đỉnh chu kỳ vào ngày 10–11/5. Nhìn lại diễn biến thị trường, trong giai đoạn này giá BTC giảm khoảng 1.500 USD và khối lượng giao dịch đạt mức cao nhất trong quý. Điều này cho thấy Google Trends có thể phản ánh khá hiệu quả tâm lý thị trường thứ cấp của tài sản số. Nhà giao dịch có thể tham khảo những biến động này để dự đoán phần nào xu hướng thị trường.
Biểu đồ thể hiện mức độ quan tâm toàn cầu đến phái sinh tài sản kỹ thuật số trong quý II/2020. Nguồn: Google; TokenInsight
Sự hỗ trợ từ truyền thông
