Trong lúc các khái niệm blockchain đang “nóng” trên toàn cầu, nhiều dự án mạo danh “blockchain” và núp bóng từ thiện đã xuất hiện tràn lan trong cộng đồng tiền mã hóa. Gần đây, phóng viên Báo Thương mại Bắc Kinh (Beijing Business Daily) phát hiện một dự án có tên “Liên minh Từ thiện Sinh thái Sao Thần AOT” đang gây xôn xao thị trường. Dự án này lấy ứng dụng blockchain làm bình phong, dùng “máy đào đám mây” để tạo ra đồng tiền từ thiện AOT và tuyên bố mọi giao dịch đều là giao dịch ngang hàng (peer-to-peer). Đồng thời, đồng tiền từ thiện “AOT” còn có hành vi kêu gọi người mới tham gia và phát triển cấp dưới trên cả nền tảng máy đào lẫn ứng dụng khách. Theo đánh giá của luật sư, việc “chiêu mộ người mới”, xây dựng mạng lưới và trả hoa hồng theo mô hình đa cấp chính là những đặc điểm cốt lõi của mô hình kinh doanh đa cấp.
Giao dịch ngang hàng có thực sự đáng tin?
Với những khẩu hiệu hấp dẫn như “không yêu cầu đầu tư ban đầu, không mất phí”, “đăng ký là được tặng máy đào”, “lợi nhuận được thanh toán hàng ngày” – nền tảng AOT còn khẳng định họ không trực tiếp xử lý tiền và không thiết lập “bể thanh khoản”. Những lời quảng cáo này đã thu hút không ít nhà đầu tư mới.
Khi phóng viên Báo Thương mại Bắc Kinh giả làm nhà đầu tư mới tìm hiểu cách tham gia, ông Tào Lỗi (tên giả) – một đại lý cấp quận/huyện – đã cung cấp một đường link đăng nhập AOT: https://aotchina.appmark.com.cn kèm theo link tải ứng dụng. Ông này khẳng định rằng phần đuôi “com.cn” rất hiếm khi xuất hiện cùng lúc trong một tên miền, lại thêm chữ “China” ở đầu, nên đây là tên miền cấp quốc gia được phê duyệt đặc biệt. Tuy nhiên, một chuyên gia trong ngành dữ liệu giải thích rằng “aotchina” chỉ là tên miền cấp hai, không phải do Nhà nước đặc biệt phê duyệt; tên miền chính thức của công ty thực chất là www.appmark.com.cn.
Theo thông tin từ TianYanCha (Cổng tra cứu doanh nghiệp Trung Quốc), tên miền www.appmark.com.cn thuộc sở hữu của Công ty TNHH Công nghệ Ái Sáng Phật Sơn (Foshan Aichuangshang Technology Co., Ltd.). Công ty này thành lập ngày 8/3/2017, vốn đăng ký 1 triệu Nhân dân tệ nhưng vốn góp thực tế là 0 đồng. Người đại diện pháp lu���t là ông Quách Mỗ, nắm giữ 100% cổ phần. Về mối liên hệ giữa công ty này và dự án “AOT Từ thiện Công ích”, phóng viên Báo Thương mại Bắc Kinh đã nhiều lần gọi điện xác minh nhưng không ai bắt máy.
Tài liệu quảng bá của dự án nói rằng mọi giao dịch giữa người dùng đều là giao dịch ngang hàng. Một đại lý cấp quận/huyện khác tiết lộ, “giao dịch ngang hàng” ở đây thực chất là một hệ thống thanh toán phi tập trung, sử dụng tiền mã hóa dạng P2P để truyền dữ liệu; giao dịch giữa người dùng diễn ra hoàn toàn trên sàn giao dịch nội bộ. Chẳng hạn, sau khi đăng ký và đào được một lượng AOT nhất định, người dùng có thể đăng thông tin bán coin lên mục “Đặt mua” trên nền tảng. Hệ thống sẽ tự động ghép nối với “người mua” có nhu cầu. Sau khi ghép nối thành công, “người mua” chuyển tiền trực tiếp vào tài khoản “người bán”, tiền không qua nền tảng. Nền tảng chỉ thu phí khai thác – mức phí bán 1 đồng coin lên tới 30%.
Việc dùng “máy đào đám mây” tạo ra đồng tiền từ thiện AOT rồi cho người dùng giao dịch với nhau – liệu có đáng tin? Ông Hà Nam Dã, một chuyên gia blockchain kỳ cựu, nhấn mạnh rằng “sàn nội bộ” thực chất chính là “sàn tự quản”, và người sáng lập hoàn toàn có thể thao túng giao dịch của “máy đào đám mây”. Trong một hệ sinh thái mà họ kiểm soát toàn bộ, mô hình sinh lời cũng do con người đặt ra, thường được thiết lập với lợi nhuận cao và “không bao giờ lỗ”. Điều này trái ngược với nguyên lý cơ bản rằng mọi tài sản đều có biến động giá và rủi ro đầu tư – vì vậy, mô hình như vậy thường là phi thực tế.
Một chuyên gia trong ngành (giấu tên) phân tích rằng kiểu giao dịch này rất bất thường và bất lợi cho người dùng, trừ khi mục đích là hạn chế lưu thông sớm và giảm tính thanh khoản. Đồng thời, xét về giá cả và sức mạnh băm (hashrate), thiết kế bề ngoài có vẻ hấp dẫn nhưng toàn bộ kiến trúc vẫn phụ thuộc vào “giá sàn” của AOT; nếu giá lao dốc, mọi kỳ vọng lợi nhuận sẽ sụp đổ.
“Kéo người mới” và phát triển cấp dưới có hợp pháp?
Phóng viên Báo Thương mại Bắc Kinh nhận thấy đồng AOT có hành vi “kéo người mới” và phát triển cấp dưới trên cả nền tảng máy đào lẫn ứng dụng khách. Về phía máy đào: nếu công suất băm cá nhân của người dùng ≥ công suất băm của thành viên được giới thiệu trực tiếp, họ sẽ nhận thưởng 5%; nếu công suất băm thấp hơn, do lượng dữ liệu truyền tải trong mạng không đủ, người dùng chỉ được hưởng 50% lợi nhuận từ công suất băm do thành viên đó cung cấp.
Về phía ứng dụng khách, ông Tào Lỗi cung cấp một biểu đồ thu nhập nội bộ: Chủ tịch Công đoàn giới thiệu trực tiếp 5 người, sản xuất 130 coin trong 90 ngày; Đại sứ Khởi nghiệp giới thiệu 3 Chủ tịch Công đoàn, sản xuất 800 coin trong 180 ngày; Đại sứ Khu vực giới thiệu 3 Đại sứ Khởi nghiệp, sản xuất 2.275 coin trong 270 ngày; Đại sứ Quốc tế giới thiệu 3 Đại sứ Khu vực, sản xuất 5.600 coin trong 360 ngày. Mức cổ tức ước tính từ khoảng 200 Nhân dân tệ/tháng đến hơn 1 triệu Nhân dân tệ. Ông Tào Lỗi cho biết đây chỉ là ước tính nội bộ; nếu giá coin tăng, cổ tức còn cao hơn.
“Việc tham gia dựa trên ‘kéo người mới’, vượt quá hai cấp và liên quan đến dòng tiền, thường có thể bị xác định trực tiếp là hoạt động đa cấp – đây cũng là thủ đoạn lừa đảo phổ biến của nhiều loại tiền mã hóa blockchain hiện nay.” Ông Hà Nam Dã nhận định, bởi mô hình này lan truyền nhanh, giúp mở rộng quy mô lừa đảo, rồi dùng tiền của người tham gia sau trả lợi nhuận cho người tham gia trước. Khi đạt đến một quy mô nhất định, kẻ lừa đảo có thể chiếm đoạt toàn bộ số tiền và bỏ trốn. Chuyên gia giấu tên cũng cho biết, nhìn chung, nếu hoa hồng được trả trên hai cấp trở lên thì có thể bị xem là đa cấp. Xét mô hình thưởng công khai, dự án áp dụng phương thức giới thiệu trực tiếp, có vẻ chưa chạm ngưỡng pháp lý; tuy nhiên, hành vi thưởng nhiều cấp như “giới thiệu người mới – tặng máy đào”, “máy đào tạo hoa hồng từ giao dịch” tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Về mặt pháp lý, luật sư Vương Đức Dật của Văn phòng Luật sư Tìm Chân Bắc Kinh (Beijing Xunzhen Law Firm) cho biết đặc điểm vi phạm pháp luật của loại giao dịch này khá rõ: nếu thu nhập của người trên được tính trực tiếp hoặc gián tiếp dựa trên doanh số của người dưới, đó chính là mô hình kinh doanh đa cấp trả hoa hồng – phù hợp với đặc điểm của hoạt động đa cấp. Việc “kéo người mới”, xây dựng mạng lưới và trả hoa hồng đa cấp là ba đặc điểm cốt lõi. Chủ thể phát hành loại tiền mã hóa ảo này chưa được cấp phép hợp pháp, và các giao dịch liên quan không được pháp luật công nhận; nhà đầu tư rất dễ rơi vào bẫy lừa đảo. Vì vậy, ông khuyến cáo nhà đầu tư không nên tham gia chỉ vì những lời quảng cáo phóng đại.
Lợi dụng blockchain để đổi mới hay chỉ là chiêu trò?
Việc sử dụng công nghệ blockchain để giải quyết các điểm nghẽn trong hoạt động từ thiện cũng là điểm nhấn quảng bá chính của “AOT Từ thiện Công ích”. Theo tài liệu thu thập được, dự án này tận dụng các đặc tính của blockchain như khả năng truy xuất nguồn gốc, không thể sửa đổi và bảo mật dữ liệu để đảm bảo ghi chép đầy đủ thông tin và hành vi trong suốt quá trình từ thiện, đồng thời giám sát toàn bộ chu kỳ.
Đây thực sự là đổi mới hay chỉ là chiêu trò? Theo ông Lưu Phong, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ và Ứng dụng Blockchain, Trường Đại học Ngoại thương Thượng Hải (Shanghai University of International Business and Economics), blockchain vốn có đặc tính công khai toàn mạng, dữ liệu minh bạch và có thể truy vết toàn bộ quá trình, nên việc tuyên bố “công nghệ blockchain đảm bảo ghi chép đầy đủ thông tin từ thiện” thực chất không chứa nhiều yếu tố đột phá.
Ông Hà Nam Dã cho biết, lĩnh vực từ thiện công ích thực sự có nhiều nhu cầu ứng dụng blockchain. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều dự án lại lợi dụng danh nghĩa từ thiện để thực hiện hành vi lừa đảo. Dựa trên tình hình hiện tại, đồng AOT Từ thiện chủ yếu chỉ là một chiêu trò, và không đóng góp nhiều vào việc thúc đẩy ứng dụng blockchain trong lĩnh vực này. Ông cảnh báo: bất cứ khi nào một loại tiền mã hóa hứa hẹn đầu tư với các đặc điểm như “kéo người mới”, “đóng phí hội viên”, “lợi suất kỳ lạ và không bao giờ lỗ”, nhà đầu tư cần tỉnh táo, thận trọng và tuyệt đối không để bị mù quáng bởi lợi nhuận cao.
Về các rủi ro tiềm ẩn liên quan đến mô hình “kéo người mới” và tính xác thực của giao dịch trên sàn nội bộ, phóng viên Báo Thương mại Bắc Kinh đã cố gắng liên hệ với nền tảng “AOT Từ thiện” để làm rõ nhưng không tìm thấy kênh liên hệ nào. Đến thời điểm bài viết được gửi đi, nền tảng này đã không thể đăng nhập bình thường do “đang bật chế độ bảo vệ an ninh”.