Bạn có còn nhớ đại dịch SARS năm 2003? Ngoài việc thúc đẩy mọi người sử dụng Internet—một kênh thông tin mới nổi—để tiếp nhận và lan truyền thông tin, cũng như giúp thương mại điện tử thực sự thay đổi lối sống của chúng ta, đợt dịch đó còn thúc đẩy một bước tiến lớn trong quản trị xã hội thông qua các hình thức như giám sát mạng, chất vấn chính phủ trực tuyến và điều hành chính phủ qua mạng. Vậy, đại dịch COVID-19 với mức độ tương đồng đáng kinh ngạc vào năm 2020 liệu có đưa công nghệ blockchain lên một sân khấu lịch sử rộng lớn hơn?
Về vấn đề này, Tiến sĩ Tiêu Phong—Người sáng lập PlatON kiêm Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Wanxiang Blockchain—đã được mời viết riêng một bài chuyên luận: “Blockchain và Quản trị Công Vụ Toàn Cầu”.
Lời dẫn: Kỳ nghỉ Tết Nguyên Đán năm nay, tất cả chúng ta đều đang trải qua những tác động từ một sự kiện y tế công cộng mang tính toàn cầu. Tôi tin rằng tất cả các bên liên quan, với thiện chí tốt nhất, đều mong muốn nỗ lực hết sức để đạt được kết quả khả quan nhất. Tuy nhiên, chúng ta cũng thấy rằng, giống như nhiều sự kiện công cộng toàn cầu trước đây, quá trình ứng phó với sự kiện y tế lần này cũng thường không đạt được kết quả như mong muốn—thậm chí đôi khi còn đi ngược lại mục tiêu ban đầu.
Chính tính chất “công cộng” vốn có của sự kiện khiến số lượng bên tham gia rất lớn, lợi ích các bên đa dạng, mối quan hệ phức tạp và mục tiêu của mỗi bên cũng khác nhau… Do đó, việc quản trị hiệu quả các sự kiện công cộng gần như là một nhiệm vụ bất khả thi trên phạm vi toàn cầu.
Đặc biệt trong thời đại thông tin, dưới bối cảnh mạng lưới phức tạp, từ “SARS” năm 2003 cho tới “virus corona mới” (NCP) hiện nay, chúng ta nhận ra rằng cơ chế quản trị từ trên xuống đơn thuần ngày càng khó “bao quát hết mọi việc”, thậm chí ngày càng khó kiểm soát hiệu quả. Điều này không chỉ do hệ thống đường sắt cao tốc phát triển mạnh mẽ trong hơn một thập kỷ qua khiến việc di chuyển của người dân trên toàn quốc trở nên cực kỳ nhanh chóng, mà c��n do sự phát triển của Internet—đặc biệt là mạng xã hội—dẫn đến việc sản xuất và lan truyền thông tin ngày càng đa dạng và quá tải.
Trong thời đại số hóa, các hiện tượng xã hội phức tạp nảy sinh từ cấu trúc mạng lưới phức tạp đã đặt ra nhiều thách thức mới cho công tác quản trị công vụ toàn cầu; tuy nhiên, các công nghệ số cũng đồng thời tạo ra nhiều công cụ mới phục vụ cho việc này, chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây (cloud computing) và blockchain.
Vậy blockchain có thể đóng vai trò gì trong công tác phòng chống dịch bệnh và ứng phó thảm họa?
Tối ưu hóa niềm tin công cộng
Thứ nhất, quản trị công vụ thường đòi hỏi việc trao đổi, xác minh chéo và chia sẻ thông tin giữa nhiều bên. Quá trình này phải đảm bảo chi phí xây dựng niềm tin thấp, đồng thời phải kịp thời, hiệu quả và đáng tin cậy. Đặc điểm kỹ thuật cơ bản nhất của sổ cái phân tán (distributed ledger) là dữ liệu có thể được các bên tham gia bổ sung, cùng xác minh và công nhận, nhằm đảm bảo tính bất biến và không thể phủ nhận. Việc công khai thông tin, lưu trữ bằng chứng và truy xuất nguồn gốc trong quản trị công vụ chính là một ứng dụng lý tưởng của blockchain. Sử dụng công nghệ sổ cái phân tán để truy vết các khoản quyên góp, truy xuất nguồn gốc thực phẩm và dược phẩm, hay minh bạch hóa tiến độ dự án—đây đều là những giải pháp đã được triển khai thành công và trở nên phổ biến thông qua blockchain.
Bất kỳ sự kiện công cộng đột xuất nào cũng thu hút sự chú ý của toàn xã hội trong thời gian ngắn. Việc hàng chục triệu người theo dõi sát sao quá trình xây dựng bệnh viện dã chiến tại Vũ Hán là một minh chứng rõ ràng. Cung cấp cho xã hội một “bằng chứng toán học” đáng tin cậy, minh bạch và công khai có thể là phương pháp hiệu quả nhất để nhanh chóng đạt được sự đồng thuận và xây dựng niềm tin công cộng. Bởi lẽ, kết quả được suy ra từ các thuật toán toán học có thể được bất kỳ ai tự mình kiểm chứng tính chính xác. Kết luận “1 cộng 1 bằng 2” được bảy tỷ người trên toàn thế giới thừa nhận. Về vai trò của blockchain trong lĩnh vực này, giới chuyên môn đã có nhiều ứng dụng thực tiễn, nên ở đây sẽ không bàn lại.
Truy xuất nguồn gốc thực phẩm và dược phẩm là một trong những mô hình ứng dụng điển hình của blockchain
Phối hợp đa phương hiệu quả nhất
Thứ hai, quản trị công vụ thường yêu cầu sự tham gia của nhiều bên và cần sự phối hợp quy mô lớn. Phần lớn các vấn đề như xử lý sai sót, hiệu quả thấp hoặc năng suất kém trong quá trình quản trị công vụ toàn cầu đều bắt nguồn từ việc không thể phối hợp hiệu quả giữa các bên tham gia để thực hiện các chiến dịch phối hợp quy mô lớn. Blockchain được thiết kế như một “hệ thống sổ cái tổng” cho phép nhiều bên cùng tham gia ghi chép và chia sẻ một sổ cái chung—ví dụ như Ethereum ngay từ đầu đã đặt mục tiêu xây dựng một “mạng lưới máy tính cộng tác toàn cầu”. Mặc dù m���c tiêu cao cả đó của Ethereum hiện vẫn chưa đạt được, nhưng với tư cách là một hệ thống sổ cái tổng cho phép các bên cùng ghi chép dữ liệu, blockchain đã chứng minh được hiệu quả vận hành của mình.
Mô hình quản trị công vụ không thể sao chép nguyên mẫu mô hình quản trị doanh nghiệp. Cơ chế ra quyết định tập trung từ trên xuống khi áp dụng vào quản trị công vụ ít nhất sẽ gặp ba hạn chế sau: thứ nhất, không thể phối hợp hiệu quả với nhiều bên bên ngoài hoặc các bên liên ngành—người ra quyết định không thể nắm rõ tình hình của từng bên; thứ hai, phản ứng chậm hoặc thậm chí không nhận biết được các tình huống phức tạp và khẩn cấp xảy ra ở vùng ngoại vi hoặc cấp cơ sở; thứ ba, “mỗi nghề một tinh”, quản trị công vụ đòi hỏi huy động nhiều nguồn lực và năng lực chuyên môn đặc thù, điều mà một cơ chế ra quyết định tập trung không thể bao quát hết. Sai sót trong việc xử lý vật tư quyên góp toàn cầu của Hội Chữ thập đỏ Vũ Hán lần này chính là minh chứng r�� ràng cho sự bất lực của cơ chế quản trị tập trung trong lĩnh vực này. Việc lưu kho, vận chuyển và phân phối vật tư y tế là một lĩnh vực chuyên môn và đặc thù, ngay cả các bệnh viện còn phải dựa vào dịch vụ của các công ty chuyên nghiệp, thì làm sao Hội Chữ thập đỏ có thể nhanh chóng xây dựng năng lực này trong thời gian ngắn?
Hệ thống sổ cái tổng phân tán của blockchain là một công nghệ hỗ trợ xây dựng hệ thống phối hợp quy mô lớn, từ đó đạt được nhiều khía cạnh phối hợp như: cho phép mở rộng số lượng nút tham gia một cách linh hoạt, phân bổ vai trò nút đặc biệt dựa trên chức năng của từng bên, chia sẻ toàn bộ dữ liệu, cùng xác nhận dữ liệu và phân công trách nhiệm xử lý các nhiệm vụ khác nhau.
Thực hiện phối hợp đa phương quy mô lớn thông qua hệ thống sổ cái tổng phân tán của blockchain
Cơ chế khuyến khích hiệu quả nhất
Thứ ba, các bên tham gia quản trị công vụ thường là những chủ thể có lợi ích khác nhau, vì vậy cần cân nhắc đầy đủ lợi ích của mọi phía để khơi dậy tính tích cực của tất cả các bên. Giáo sư Giả Tây Tân của Đại học Thanh Hoa từng phân tích rằng “trách nhiệm bảo đảm của chính phủ” và “cơ chế tình nguyện xã hội” là hai cơ chế phân bổ nguồn lực trong quản trị công vụ. Hai cơ chế này bổ trợ lẫn nhau, hỗ trợ nhau và đều không thể thiếu. Tuy nhiên, nếu áp dụng cơ chế điều phối tập trung đối với cơ chế tình nguyện xã hội, sẽ làm tổn hại đến tính tích cực vốn có của nó. Trong đợt dịch lần này, chúng ta cũng chứng kiến nhiều tình nguyện viên xã hội đã tìm mọi cách để né tránh cơ chế điều phối tập trung do tỉnh Hồ Bắc ban hành—thậm chí còn sẵn sàng sử dụng trực thăng để đưa hàng quyên góp tới đúng đối tượng được chỉ định.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở chỗ: do đặc điểm phi lợi nhuận của quản trị công vụ, động lực thu hút các bên tham gia tích cực không còn là phân phối lợi ích kinh tế, nên không thể tiếp tục dựa vào một tổ chức tập trung để kiểm soát, đánh giá và phân bổ. Động cơ của các tình nguyện viên xã hội có thể là lòng trắc ẩn, tình cảm quê hương, danh tiếng xã hội, hoạt động từ thiện – công ích, chủ nghĩa anh hùng cá nhân, văn hóa doanh nghiệp, nghiên cứu y học, v.v.
Trước các yêu cầu lợi ích chính đáng và đa dạng của các bên liên quan trong đợt dịch, làm thế nào để xây dựng một “cơ chế khuyến khích hài hòa” đủ linh hoạt để đáp ứng được? Rõ ràng, cơ chế “điều phối tập trung” quen thuộc trước đây tỏ ra bất lực trong trường hợp này.
Cơ chế khuyến khích của blockchain vốn được thiết kế để giải quyết vấn đề “hài hòa khuyến khích” giữa các bên liên quan. Blockchain là một hệ thống kỹ thuật ra đời trong bối cảnh thế giới ngày càng phẳng, các mối quan hệ xã hội ngày càng ảo hóa, các tổ chức ngày càng trở thành nền tảng mạng lưới, và các hoạt động kinh tế – xã hội ngày càng số hóa—nhằm giải quyết hiệu quả bài toán quản trị phi tập trung. Cơ chế khuyến khích của blockchain không nhằm giải quyết vấn đề khuyến khích trong mô hình xử lý tập trung; mà được thiết kế để giải quyết hiệu quả vấn đề khuyến khích trong các mô hình phi tập trung, đa lợi ích và có nhiều bên liên quan.
Do đặc điểm phi lợi nhuận của quản trị công vụ, chắc chắn không thể dùng các biện pháp kinh tế thuần túy để khơi dậy tính tích cực của các bên liên quan. Vì vậy, việc cân nhắc đầy đủ các động cơ lợi ích khác nhau của mọi bên tham gia và xây dựng một cơ chế khuyến khích hiệu quả, hài hòa—chính là yếu tố then chốt quyết định thành bại của quản trị công vụ.
Cơ chế khuyến khích của blockchain phù hợp nhất để giải quyết
vấn đề khuyến khích hiệu quả trong bối cảnh nhu cầu đa dạng
Bảo vệ quyền riêng tư đáng tin cậy nhất
Thứ tư, việc quản trị các vấn đề công cộng thường mang tính liên ngành, xuyên lĩnh vực và thậm chí vượt biên giới quốc gia. Ví dụ, công việc lưu trữ, vận chuyển và phân phối thuốc men cùng thiết bị y tế - vốn là thách thức lớn với Hội Chữ thập đỏ Vũ Hán - lại là hoạt động thường nhật của Công ty Dược phẩm Jiuzhitong. Trong số 100 ca nhiễm virus corona mới được xác nhận gần đây tại Nhật Bản, hơn 70 ca là du khách từ nhiều quốc gia trên một du thuyền quốc tế. Ngay từ những ngày đầu, cơ quan kiểm soát dịch bệnh của Trung Quốc đã chủ động chia sẻ với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các quốc gia then chốt về tình hình dịch cũng như dữ liệu giải trình tự gene, nhằm thúc đẩy hợp tác toàn cầu.
Để các cá nhân v�� tổ chức đa dạng, không có quan hệ trực thuộc như vậy có thể hợp tác giải quyết các vấn đề công cộng toàn cầu, việc thống nhất ý chí ban đầu có thể không quá khó. Tuy nhiên, để hợp tác đi vào thực chất thường đòi hỏi phải trao đổi và xử lý dữ liệu một cách phối hợp giữa các bên. Một thực tế không thể phủ nhận là mỗi quốc gia, ngành nghề hay cá nhân đều có nhu cầu thiết lập và bảo vệ chủ quyền dữ liệu, quyền sở hữu và quyền riêng tư. Do đó, việc xác lập vững chắc quyền sở hữu dữ liệu và bảo vệ hiệu quả quyền riêng tư chính là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ sự hợp tác quy mô lớn nào, dù là xuyên quốc gia, liên ngành hay giữa các cá nhân.
Sổ cái phân tán (distributed ledger), cơ chế ghi sổ dựa trên đồng thuận (consensus accounting), cơ chế khuyến khích kinh tế (economic incentive) và quản trị cộng đồng (community governance) của blockchain - kết hợp với các thuật toán mật mã tiên tiến như hàm băm (hash function), bằng chứng không tiết lộ thông tin (zero-knowledge proof), mã hóa đồng cấu (homomorphic encryption), tính toán có thể xác minh (verifiable computation) và tính toán an toàn đa phương (secure multi-party computation) - hiện là giải pháp tối ưu nhất cho bài toán hợp tác toàn cầu đầy thách thức này.
Blockchain kết hợp với tính toán riêng tư giúp dữ liệu có thể được chia sẻ và xử lý an toàn, trong khi vẫn đảm bảo tuyệt đối quyền riêng tư.
Trong giai đoạn phòng chống dịch bệnh và ứng phó thảm họa hiện nay, nhiều chuyên gia blockchain đang trăn trở: Công nghệ này có thể đóng góp được gì? Dĩ nhiên, việc quyên góp dù nhỏ cũng rất đáng quý! Việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc tài trợ dựa trên blockchain cũng đáng được ghi nhận! Tuy nhiên, trong tương lai của quản trị công cộng, vai trò của blockchain có thể còn vượt xa những gì chúng ta hình dung ở thời điểm hiện tại.