Sống hay chết? Đó là câu hỏi sinh tử mà nhiều dự án tiền mã hóa đang phải đối mặt.
Năm 2019, có tới 518 đồng tiền mã hóa tuyên bố “chết”. Trong số hàng nghìn blockchain công khai từng tồn tại, hiện chỉ còn khoảng 200 là hoạt động.
Các mô hình Ponzi (đa cấp) trong làng crypto cũng từ thời kỳ đỉnh cao rơi vào suy tàn. Sụp đổ, bỏ trốn hay bị bắt giữ đã trở thành kết cục chung của không ít sàn giao dịch và dự án đa cấp.
Những kẻ “cắt cỏ” lừa đảo gần như đã bị đào thải, trong khi các đội ngũ chuyên nghiệp tập trung phát triển công nghệ nền tảng bắt đầu khẳng định vị thế.
Một cuộc đại thay đổi mới đang âm thầm diễn ra.
01 Các dự án nổi đình nổi đám ngừng hoạt động
Năm 2019 chứng kiến nhiều dự án blockchain từng một thời gây bão đã đóng cửa. Một trong những cái tên gây chú ý nhất phải kể đến ONO.
Người sáng lập ONO là Từ Khả – một streamer sinh năm 1995.
Cô bất ngờ nổi tiếng vào năm 2012 sau một vụ tai nạn xe hơi. Khi đó, cô ăn mặc phản cảm, thừa nhận lái xe khi say rượu và còn rút ra một bằng lái xe quốc tế, khoe khoang mình vừa từ Mỹ trở về.
Sau đó, Từ Khả phát triển một ứng dụng mạng xã hội và công khai hẹn hò với một tuyển thủ thể thao điện tử nổi tiếng. Những mác “streamer”, “tiểu thư nhà giàu”, “nữ doanh nhân khởi nghiệp 9x” dần gắn liền với hình ảnh của cô.
Năm 2018, Từ Khả bước chân vào ngành blockchain, và ONO ra đời như một “phép màu”: một mạng xã hội phi tập trung dựa trên blockchain, nhắm đến đối tượng người dùng sinh từ 1995 đến 2000.
Trong các chiến dịch truyền thông, ONO thường dùng những lời lẽ chung chung: “Người dùng có thể tự do chia sẻ và tiếp cận nội dung giá trị, trò chuyện, học hỏi, trao đổi và cùng xây dựng hệ sinh thái; đồng thời tạo ra và thu về giá trị từ lưu lượng, cũng như được hưởng các quyền lợi bình đẳng.”
“Đầu tư nên chọn các dự án ‘streamer’, vì họ có sẵn lượng fan đông đảo.” Lý Tiếu Lai từng thẳng thắn chia sẻ trong một đoạn ghi âm bị rò rỉ. Ông đã đầu tư gần 7 triệu USD vào ONO.
Tuy nhiên, ONO không tồn tại được lâu.
Tháng 7/2019, ứng dụng ONO đột ngột ngừng hoạt động, khiến các KOL không thể rút token ONOT mà họ nhận được trong app.
Các nhà đầu tư hoảng loạn. Họ bất ngờ phát hiện tài khoản WeChat chính thức của ONO đã ngừng cập nhật, còn văn phòng công ty thì bỏ không.
Ba tuần sau khi ngừng đăng bài, tài khoản WeChat chính thức của ONO bắt đầu đăng báo cáo tuần của Tập đoàn NoBoat.
Nhiều nhà đầu tư nghi ngờ Từ Khả đang chuẩn bị khởi nghiệp lại. Tập đoàn NoBoat chính là công ty mẹ của dự án mới mà cô thành lập.
Giải thích về việc đóng cửa, Từ Khả cho biết ONO sẽ hoàn tất “đợt nâng cấp khép kín” trong năm 2019, rồi tái xuất với “mô hình đổi mới” và công bố “kế hoạch mạng chính toàn diện”.
“Đội ngũ vẫn đang vận hành, chỉ tạm thời thu gọn để chuẩn bị cho bước đột phá.” Cô nói.
Tuy nhiên, cho đến nay, ứng dụng ONO vẫn không thể truy cập được.
Một số chuyên gia trong ngành nhận định, với tư cách là một dự án “cắt cỏ”, vấn đề duy nhất của ONO là “ra đời quá muộn”.
ONO đi theo mô hình phát hành token và ICO. Tháng 6/2018, dự án hoàn tất vòng gọi vốn đầu tiên.
“Lúc đó, ‘cỏ’ đã bị người khác cắt sạch rồi.” Một chuyên gia tiền mã hóa bình luận.
Ngay cả Từ Khả cũng thừa nhận, ngay sau khi gọi vốn xong, giá ETH bắt đầu lao dốc, “tính theo tiền pháp định, tổn thất lên tới 66%”.
Giờ đây, ONO đã trở thành dĩ vãng, còn Từ Khả lại sống cuộc đời của một “streamer” nổi tiếng. Trong 10 bài đăng Weibo gần nhất của cô, có tới 7 bài là ảnh tự sướng và những dòng “thơ” truyền cảm hứng. Khi bị hỏi về tình hình mới nhất của ONO, cô đều phớt lờ.
Ngày 6/1, cô đăng lên Weibo sao kê tài khoản Alipay và ngân hàng cá nhân. Báo cáo cho thấy tổng chi tiêu qua Alipay trong năm 2019 của cô là 7,11 triệu Nhân dân tệ, và tổng chi tiêu qua thẻ ngân hàng là 15,73 triệu Nhân dân tệ.
“Chúc mừng bà Từ, trở thành ‘phiên bản nữ của Giả Dược Đình’.” Một cư dân mạng đã bình luận đầy mỉa mai như vậy.
02 518 dự án “chết”
Vậy năm 2019, thực tế có bao nhiêu dự án blockchain đã chấm dứt hoạt động?
Theo dữ liệu từ trang web DeadCoins.com, năm 2019 có 518 dự án tiền mã hóa tuyên bố “chết”.
Trong cộng đồng crypto, DeadCoins.com còn được mệnh danh là “nghĩa địa tiền mã hóa”. Trang web này lưu trữ toàn bộ các dự án tiền mã hóa đã “chết” kể từ tháng 9/2017, với tổng cộng 1.840 dự án. Năm 2018, có 647 dự án ngừng hoạt động; con số này năm 2019 đã giảm 20%.
Dựa trên nguyên nhân “tử vong”, DeadCoins.com phân loại các dự án thành bốn nhóm: Deceased (Đã chấm dứt), Hack (Bị tấn công), Scam (Lừa đảo) và Parody (Nhái).
Trong đó, năm 2019, có tới 58% các dự án thuộc nhóm Scam (Lừa đảo), tức là kết thúc bằng sụp đổ, bỏ trốn hoặc bị bắt giữ.
Nguồn dữ liệu: DeadCoins.com — Đồ họa: LongHash
Các mô hình “đa cấp” (Ponzi scheme) là đại diện tiêu biểu cho những dự án lừa đảo bỏ trốn.
“Năm 2019, trung bình mỗi tháng trong giới tiền mã hóa đều xuất hiện ít nhất 20 mô hình đa cấp có tiếng”, một nhà đầu tư từng tham gia vào các mô hình này chia sẻ.
Tuy nhiên, những mô hình này nhanh chóng sụp đổ. Trong năm đó, ngoài các mô hình nổi tiếng như PlusToken, BHB và Youbank, còn có hơn 200 mô hình đa cấp khác cũng kết thúc bằng việc bỏ trốn.
Bị tin tặc tấn công là một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến thất bại của các dự án blockchain.
Năm 2018, đồng tiền mã hóa BEC – có mối liên hệ mật thiết với công ty Meitu – đã bị tin tặc khai thác lỗ hổng. Tổng cung BEC là 7 tỷ token, nhưng tin tặc đã tạo ra một lượng khổng lồ lên tới 5,7 nghìn tỷ token BEC, khiến giá trị đồng BEC lao dốc về 0 chỉ trong một đêm.
Tháng 3/2019, sàn giao dịch DragonEx bị tin tặc tấn công, khiến hơn 6,02 triệu USD tài sản kỹ thuật số bị đánh cắp. Với một sàn giao dịch nhỏ, đây là một khoản tiền không hề nhỏ.
Theo thông tin, vụ mất mát tại DragonEx xảy ra do bộ phận hỗ trợ khách hàng đã nhận một tệp tin có nguồn gốc không rõ ràng. Tin tặc lợi dụng lỗ hổng này để trực tiếp đánh cắp khóa riêng (private key) của nền tảng. Sau đó, DragonEx đã nộp đơn xin phá sản tại Singapore.
Sự can thiệp của cơ quan quản lý cũng khiến nhiều sàn giao dịch phải đóng cửa.
Ngày 10/12/2019, Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) đưa tin, kể từ đầu năm 2019, các cơ quan quản lý địa phương đã đóng cửa tổng cộng 6 sàn giao dịch tiền mã hóa nội địa mới được phát hiện.
CCTV cũng nêu rõ, đối với các sàn giao dịch nước ngoài, cơ quan chức năng đã xử lý tổng cộng 203 sàn giao dịch qua 7 đợt, đồng thời đóng gần 10.000 tài khoản tổ chức thanh toán phi ngân hàng liên quan đến giao dịch tiền mã hóa. Trên nền tảng WeChat, 300 ứng dụng mini và tài khoản công chúng quảng bá giao dịch tiền mã hóa cũng đã bị đóng.
Dưới áp lực mạnh mẽ từ các biện pháp quản lý, nhiều sàn giao dịch tuyên bố ngừng cung cấp dịch vụ cho người dùng tại Trung Quốc. Trước làn sóng truy quét, nhiều nhân viên tại các sàn giao dịch nhỏ đã vội vàng rời đi.
Một số sàn giao dịch khác lại chọn cách “bỏ trốn mềm” khi đối mặt với sự giám sát, ví dụ như sàn Rong’an Exchange và Mặt Trời Exchange (Sun Exchange).
Theo dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Hulian Maibo, năm 2019, ít nhất 20 sàn giao dịch nhỏ có tiếng đã bỏ trốn hoặc tự động đóng cửa.
Danh sách các sàn giao dịch kỹ thuật số đã “chết” (Nguồn: Viện Nghiên cứu Hulian Maibo)
“Các sàn giao dịch nhỏ trong nước giờ thực sự không thể hoạt động được nữa, sàn của công ty chúng tôi đã chính thức đóng cửa”, Tiểu Trí – một nhân viên vận hành tại một sàn giao dịch ở Thâm Quyến – chia sẻ với BroadChain.
Cảnh tượng “chiến tranh giữa hàng vạn sàn giao dịch” từng diễn ra trong giới tiền mã hóa năm 2018 nay đã trở thành dĩ vãng.
Trong quá trình “tự giải tán” của các dự án blockchain, không thiếu những bi kịch khiến người ta phải thở dài tiếc nuối. Kết cục của BitYi – một nền tảng phân tích và cung cấp dữ liệu thị trường blockchain – là một ví dụ gây bất ngờ.
Tháng 6/2019, ông Huì Yì – người sáng lập BitYi – đã tự tử, dẫn đến việc BitYi tan rã.
Theo một số tin đồn, BitYi – với vai trò là một nền tảng dữ liệu – thu được lợi nhuận hạn chế trong thị trường giá xuống (bear market), nên đã mở rộng sang lĩnh vực quản lý tài sản tiền mã hóa. Trước khi tự tử, ông Huì Yì đã sử dụng đòn bẩy 100x để giao dịch, dẫn đến khoản lỗ nặng nề.
“Khoảng hai phần ba các dự án blockchain trong nước đã thất bại vào năm 2019”, anh Trương Vĩ – một chuyên gia trong ngành blockchain – chia sẻ với BroadChain.
03 Cuộc “rút bài” đã bắt đầu
Thực tế, nhiều dự án blockchain đã không đáp ứng được kỳ vọng, trong đó các public chain là một ví dụ điển hình.
Ngành công nghiệp blockchain từng lưu truyền câu nói: “Ai nắm giữ public chain, người đó sẽ thống trị thế giới”. Là hệ điều hành nền tảng của thế giới blockchain, ai giành chiến thắng trong cuộc đua public chain sẽ có khả năng kiểm soát cổng vào thế giới này.
Public chain từng là phân khúc cạnh tranh khốc liệt nhất. Theo “Sách trắng đánh giá và phân tích kỹ thuật các dự án public chain” do Thiên Đức Khoa học Công nghệ, Liên đoàn Trí tuệ Chuỗi khối (ChainTower Think Tank) và các tổ chức khác cùng xuất bản, trong hai năm 2017 và 2018, toàn cầu đã xuất hiện hơn 20.000 public chain.
Tuy nhiên, đến năm 2019, các public chain lần lượt thu hẹp quy mô hoặc đình trệ hoàn toàn.
Lấy ví dụ về dự án ELF. Tháng 10/2019, đội ngũ phát triển ELF bất ngờ giải tán cộng đồng mà không đưa ra lý do, trong khi người sáng lập dự án đã lâu không xuất hiện, khiến nhiều người nghi ngờ ELF đã bỏ trốn. Dù sau đó, phía ELF đã đăng bài viết chính thức để bác bỏ tin đồn, nhưng nghi vấn của các nhà đầu tư vẫn chưa được giải tỏa.
Vấn đề lớn nhất của các public chain nằm ở đâu?
Theo nhiều chuyên gia trong ngành, vấn đề lớn nhất của public chain là không tìm được các use case phù hợp.
Giữa năm 2018, public chain EOS – được kỳ vọng rất cao – đã chính thức ra mắt mainnet. EOS tuyên bố hỗ trợ tốc độ xử lý giao dịch (TPS) lên tới hàng triệu mỗi giây và được mệnh danh là “Blockchain 3.0”.
Tuy nhiên, sau một năm, trên EOS chủ yếu chỉ xuất hiện các trò chơi cá cược, và chưa có DApp nào đạt được mức độ phổ biến mang tính hiện tượng.
Tháng 9/2019, ông Giang Quốc Phi – Phó Chủ tịch Ant Financial và người đứng đầu mảng blockchain của Ant Group – trong một cuộc phỏng vấn đã nhận định, vấn đề lớn nhất của public chain là ngoài việc đầu cơ tiền mã hóa, rất khó tìm thấy các use case thực tế. Ngược lại, các consortium blockchain được thiết kế riêng cho từng trường hợp cụ thể có thể sẽ được ưa chuộng hơn.
“Giá token của nhiều dự án public chain vẫn tồn tại, nhưng không có thanh khoản, cũng không có ứng dụng thực tế nào được triển khai, khiến chúng mất đi sức sống và chẳng khác nào những “xác sống” (zombie)”, anh Trương Vĩ chia sẻ với BroadChain.
Trong bối cảnh chung này, một lượng lớn chuyên gia công nghệ blockchain bắt đầu chuyển hướng từ public chain sang các lĩnh vực ứng dụng thực tiễn hơn như blockchain doanh nghiệp (industry blockchain) và blockchain chính phủ (government blockchain).
“Sau khi bài phát biểu của lãnh đạo quốc gia về blockchain được công bố vào tháng 10/2019, toàn xã hội đã dành một ngân sách rất lớn cho ngành công nghiệp blockchain”, anh Trương Vĩ nói. “Dù là blockchain phục vụ doanh nghiệp (To B) hay blockchain phục vụ chính phủ (To G), cả hai đều đang phát triển khá ổn định.”
Ông cho biết, vào năm 2018, các chuyên gia blockchain tại các công ty BAT thường nhận được các “hợp đồng lớn”, với giá trị trung bình khoảng 5 triệu Nhân dân tệ mỗi hợp đồng; còn đến nửa cuối năm 2019, các “hợp đồng lớn” trị giá hàng chục triệu Nhân dân tệ ngày càng xuất hiện nhiều hơn.
“Năm 2020, blockchain doanh nghiệp chắc chắn sẽ phát triển theo hướng tích cực hơn”, ông khẳng định.
Khi thị trường tiền mã hóa suy thoái, thị trường blockchain ứng dụng lại khởi sắc, ngành công nghiệp blockchain đang bước vào giai đoạn “tiền tốt loại bỏ tiền xấu”.
Năm 2019, thị trường tiền mã hóa bùng nổ đến mức hỗn loạn, với vô số mô hình gọi vốn tràn lan. Tuy nhiên, mọi thứ đều có giới hạn—khi đạt đến đỉnh điểm, sự đảo chiều là điều tất yếu. Những kẻ chuyên "cắt cỏ" cuối cùng cũng phải đối mặt với cảnh "cây đổ, vượn tan đàn".
Song song đó, công nghệ nền tảng blockchain bắt đầu thu hút sự quan tâm rộng rãi của xã hội. Sau một thời gian dài âm thầm đầu tư và phát triển, mùa xuân thực sự của blockchain cuối cùng cũng đã tới.
Ngày càng nhiều ứng dụng blockchain được triển khai trên khắp các lĩnh vực. Ngành công nghiệp này đang dần được "thanh lọc" và định hình rõ nét hơn.
Năm 2020 được kỳ vọng sẽ là năm blockchain bước vào quỹ đạo phát triển đúng hướng.
*Một số nhân vật được phỏng vấn trong bài viết sử dụng tên giả.