Tác giả: Techub biên dịch chọn lọc
Bài viết: Ignas, DeFi Research
Biên dịch: Glendon, Techub News
Điều đáng ngạc nhiên là ảnh hưởng của tiền mã hóa đối với cuộc sống bên ngoài cộng đồng tiền mã hóa của chúng ta lại rất mờ nhạt.
Trừ khi bạn chủ động tiếp cận thế giới tiền mã hóa, nếu không thì cuộc sống thường ngày của bạn gần như hoàn toàn tách biệt với nó—bạn vẫn có thể đi làm, mua sắm và xem phim bình thường, trong khi công nghệ blockchain lặng lẽ vận hành như một dòng chảy ngầm dưới bề mặt thế giới.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ, mỗi khi xảy ra những sự kiện “tiếp xúc tối thiểu với tiền mã hóa”, công chúng gần như luôn bị “đổ bộ” bởi những hình ảnh tiêu cực. Hãy tưởng tượng tình huống sau:
Bạn xem phần hai của bộ phim truyền hình ăn khách trên Netflix mang tên *Squid Game*, và bắt gặp một nhân vật được xây dựng là “KOL lừa đảo tiền mã hóa”. Nhà biên kịch gán cho nhân vật này những đặc điểm định kiến rõ rệt: anh ta không thể rời mắt khỏi biểu đồ giá tiền mã hóa dù chỉ một phút, và liên tục đòi lại chiếc điện thoại của mình với một mức độ ám ảnh gần như bệnh lý—dẫu vậy, phải thừa nhận rằng đoạn miêu tả này khiến tôi cảm thấy vô cùng đồng cảm.
Còn khi bạn lướt các bản tin trên mạng, bạn sẽ thấy những tiêu đề sau (toàn bộ đều tiêu cực):
Hacker Triều Tiên đánh cắp 1,5 tỷ USD: Vụ cướp lớn nhất trong lịch sử tiền mã hóa
Trump phát hành đồng Meme coin bị cộng đồng chế giễu, giới tiền mã hóa tức giận gọi đây là “Rug Pull cấp tổng thống”
Vụ lừa đảo Bitcoin khiến một phụ nữ thiệt hại 154.000 bảng Anh
Một nhà giao dịch tiền mã hóa có biệt danh “MistaFuccYou” tự tử trong buổi phát trực tiếp
Lừa đảo, đa cấp, thao túng giá… mọi kịch bản tội phạm tài chính mà bạn có thể nghĩ tới đều tìm thấy ví dụ tương ứng trong ngành này. Điều này phản ánh một thực tế khắc nghiệt: Nhận thức của xã hội về tiền mã hóa đang bị chia cắt bởi hai luồng kể chuyện cực đoan. Trong nội bộ cộng đồng tiền mã hóa, chúng ta nói về “cuộc cách mạng blockchain”, về “sự chuyển dịch mô hình tài chính phi tập trung”; nhưng bên ngoài, các báo cáo truyền thông liên quan đến tiền mã hóa lại bị chi phối lâu dài bởi những sự việc tiêu cực như gian lận và đa cấp.
Hình ảnh công chúng về tiền mã hóa có thể nói là rất tồi tệ. Tuy nhiên, một cách công bằng mà nói, ngay cả những người “cư dân bản địa tiền mã hóa” như chúng ta cũng đều hiểu rõ: ngành này thực sự tràn ngập đủ loại rác rưởi.
Nhưng đồng thời, chúng ta cũng hiểu rõ lý do vì sao mình vẫn ở lại đây: Chúng ta muốn trở nên giàu có trong quá trình phá vỡ hệ thống tài chính truyền thống lỗi thời. Đúng vậy, nhãn dán “làm giàu nhanh chóng” là một trong những nguyên nhân khiến cư dân bản địa tiền mã hóa thường không được hoan nghênh, nhưng ai lại có thể phủ nhận thực tế này? Dẫu sao, bất kỳ nhà đầu tư nào trong lĩnh vực nào cũng đều khao khát kiếm được khoản lợi nhuận lớn.
Và tiền mã hóa vẫn là một trong số ít ngành nghề mà người bình thường có thể bắt đầu từ con số không. Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, việc làm giàu dần dần chỉ dựa vào lương là điều vô cùng khó khăn. Thế hệ Z đã nhận ra điều này, và vì thế (một cách âm thầm) rút khỏi thị trường lao động—chỉ riêng họ mới biết tiền mã hóa có thể mang lại điều gì cho cuộc sống của mình…
Thật đáng tiếc, ngành của chúng ta đã thể hiện sự vụng về đáng kể trong việc truyền đạt sứ mệnh cốt lõi, giải thích tính cần thiết của tiền mã hóa, cũng như làm rõ luận điểm then chốt rằng “kiếm tiền bằng tiền mã hóa không phải là điều xấu”. Một bình luận được nhiều người thích nhất dưới một bài báo của tờ *Financial Times* (Anh) đã khái quát chính xác tâm lý phổ biến của những người hoài nghi: “Giá trị nội tại của Bitcoin bằng không, còn lượng điện năng tiêu thụ bởi hoạt động khai thác đang gia tăng gánh nặng lên sản xuất điện và phát thải carbon toàn cầu.”
Một số người hoài nghi thậm chí còn tuyên bố rằng: “Tiền mã hóa chính là thuật luyện kim của thế kỷ 21—biến điện năng thành bong bóng đầu cơ, và khoác lớp vỏ đổi mới công nghệ lên lòng tham.”
Nếu bạn từng đọc các bài đăng trên Reddit, bạn sẽ hiểu rõ mức độ ghét bỏ tiền mã hóa của người bình thường. Nhưng tôi hy vọng sẽ được nhìn thấy nhiều hơn những câu chuyện mang tính xây dựng về tiền mã hóa và công nghệ liên quan trên các phương tiện truyền thông đại chúng.
Một cách khách quan mà nói, tờ *Financial Times* (Anh) luôn nhìn nhận ngành tiền mã hóa qua lăng kính hoài nghi, nhưng các báo cáo của Bloomberg trong nhiều năm qua đã không ngừng cải thiện—họ bắt đầu đưa vào những phân tích sâu sắc thực sự từ ngành. Tuy nhiên, điều đầy tính mỉa mai là gần đây Bloomberg lại đăng một bài báo trông có vẻ vô hại mang tên *“Gặp gỡ bảy nhà truyền cảm hứng hàng đầu về tài chính cá nhân tại Mỹ”*, trong đó bất ngờ đưa một KOL tiền mã hóa vào danh sách. KOL này chủ yếu tập trung vào Memecoins và nỗ lực quảng bá nhóm Telegram chuyên về Memecoin của mình.
Mọi người ghét tiền mã hóa
Vì đây là một bài viết mang tính «nghiên cứu», hãy cùng xem xét một vài bộ dữ liệu then chốt để hiểu rõ hơn về thái độ tiêu cực của công chúng đối với tiền mã hóa. Nhiều khảo sát cho thấy các nhà đầu tư không thuộc lĩnh vực tiền mã hóa thường coi tiền mã hóa là một công cụ đầu cơ rủi ro cao, chứ không phải là một tài sản tài chính hợp pháp.
Theo báo cáo «Nghiên cứu người tiêu dùng của Chương trình Bồi thường Dịch vụ Tài chính Anh (FSCS): Thái độ đối với việc đầu tư vào tiền mã hóa», 64% người tiêu dùng được khảo sát – những người đã biết đến tiền mã hóa – cho rằng «đầu tư vào tài sản mã hóa về bản chất là cá cược».
Một cuộc khảo sát do Trung tâm Nghiên cứu Pew (Pew Research Center) thực hiện năm 2024 cho thấy 75% người Mỹ không tin tưởng vào độ tin cậy và an toàn của tiền mã hóa, chủ yếu do tình trạng lừa đảo tràn lan và biến động mạnh trên thị trường.
Trong Báo cáo Khảo sát Độ tin cậy Toàn cầu năm 2023 của Edelman, tiền mã hóa còn xếp cuối bảng về mức độ tin cậy trên mọi nhóm nhân khẩu học, thậm chí thấp hơn đáng kể so với hệ thống ngân hàng truyền thống – thứ mà chúng ta tuyên bố sẽ cách mạng hóa hoàn toàn. Đây rõ ràng là một đòn giáng chí mạng đối với câu chuyện «cuộc cách mạng tài chính phi tập trung».
Thật vậy, sự sụp đổ của FTX vào năm 2023 đã gây tổn hại nghiêm trọng đến danh tiếng của ngành tiền mã hóa, nhưng cơn sốt đầu cơ điên cuồng đối với Memecoin trong năm 2024 cũng đang làm trầm trọng thêm sự phản cảm của công chúng.
Báo cáo năm 2024 của Consensys chỉ ra rằng câu chuyện «tiền mã hóa là tương lai của tiền tệ» đang suy tàn. Tỷ lệ đề cập đến các nhãn tiêu cực như đầu cơ, lừa đảo và tấn công giả mạo (phishing), tội phạm và rửa tiền hiện đã ngang bằng với nhận thức về tiền mã hóa như «một lựa chọn thay thế cho tài chính truyền thống».
Kết luận rất rõ ràng: bên ngoài cộng đồng tiền mã hóa, đại đa số công chúng đều đặt nghi vấn về khả năng của tài sản kỹ thuật số trở thành một công cụ tài chính an toàn.
Khi viết bài này, tôi tình cờ bắt gặp một dòng tweet khái quát rất tốt tâm trạng của công chúng: «Tôi chắc chắn sẽ cầu nguyện cho sự sụp đổ của tiền mã hóa.»
Tại sao câu chuyện văn hóa tiền mã hóa lại quan trọng đến vậy
Mặc dù hình ảnh công chúng về tiền mã hóa chưa thực sự tích cực, ngày càng có nhiều người bắt đầu tìm hiểu và tiếp cận tiền mã hóa. Tôi tin rằng, khi nhận thức của công chúng về tiền mã hóa không ngừng cải thiện, ngành công nghiệp tiền mã hóa hoàn toàn có thể thu hút hàng triệu thành viên mới.
Vì vậy, chúng ta nên và phải làm tốt hơn nữa. Sứ mệnh ban đầu của tiền mã hóa là xây dựng một hệ thống tài chính phi tập trung: «trong đó cá nhân có thể kiểm soát hoàn toàn tài sản của mình, không bị can thiệp bởi các trung gian như ngân hàng hay chính phủ. Mục tiêu là tạo ra một hệ sinh thái không biên giới, không bị kiểm duyệt và yêu cầu mức độ tin cậy tối thiểu, nơi bất kỳ ai cũng có thể thực hiện giao dịch, lưu trữ giá trị và xây dựng hệ thống kinh tế mà không cần phụ thuộc vào các tổ chức tập trung.»
Tuy nhiên, tầm nhìn này đang bị淹没 bởi tiếng ồn từ Memecoin và cơn sốt đầu cơ.
Tệ hơn nữa, công chúng giờ đây không còn coi tiền mã hóa là công cụ cách mạng hóa hệ thống tài chính. Như một bài đăng gây tranh luận sôi nổi đã nêu: «Hệ sinh thái Bitcoin giờ đây đã trở nên giống hệt với hệ thống tài chính truyền thống mà các bạn từng khinh miệt — tiền bạc và quyền lực tập trung trong tay một số ít ‘cá voi’, những người sử dụng đòn bẩy hợp đồng và bán trước dự án để khai thác tài chính từ những người đang tuyệt vọng về mặt tài chính.»
Bên cạnh đó, tiền điện tử còn đối mặt với nguy cơ bị chính trị hóa: việc cựu Tổng thống Donald Trump công khai ủng hộ tiền điện tử cũng mang đến những rủi ro mới. Trong mắt những người không ủng hộ ông, tiền điện tử đang dần bị gắn mác là phong trào “MAGA” (Make America Great Again). Không có gì ngạc nhiên, xu hướng này nhanh chóng khiến cộng đồng quốc tế cảnh giác; Liên minh Châu Âu (EU) coi sự ủng hộ của ông Trump là mối đe dọa đối với chủ quyền tiền tệ của châu lục.
Dĩ nhiên, mặt tích cực là việc chấm dứt các chính sách siết chặt quy định dưới chính quyền Mỹ trước đây rõ ràng là một tín hiệu tốt cho ngành. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng hiện tại, ngành tiền điện tử đang vận hành dưới ảnh hưởng của các chính sách do chính quyền ông Trump đề ra—giống như bước đi trên dây, đầy rủi ro.
Làm thế nào để thay đổi quan điểm về tiền điện tử?
Danh tiếng của tiền điện tử sẽ không tự hồi phục. Để được chấp nhận rộng rãi, chúng ta buộc phải chủ động xây dựng lại câu chuyện về nó—một nhiệm vụ vô cùng khó khăn, và sự thay đổi phải bắt đầu từ chính nội bộ ngành. Bởi ngay cả những người trong cuộc (crypto native) cũng đang dần mất niềm tin.
Để giải quyết vấn đề này, chúng ta cần tập trung vào ba hướng đi trọng yếu sau.
1. Làm cho tiền điện tử trở nên tuyệt vời trở lại
Trong các chu kỳ trước, người mới tham gia thị trường vẫn có cơ hội kiếm lời nhờ vào việc đầu tư sớm vào các dự án tiềm năng. Tuy nhiên, hiện tượng các nhóm memecoin phát hành tràn lan, cùng với sự xuất hiện của những dự án có khối lượng giao dịch thấp nhưng vốn hóa hoàn toàn pha loãng (FDV) cao được hậu thuẫn bởi các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC), đã khiến lợi thế này biến mất.
Mặc dù trong chu kỳ này, chúng ta đã phần nào kháng cự được các dự án “khối lượng thấp”, nhưng lại sa vào cơn sốt memecoin một cách tập thể. Các dự án như Legion và Echo đã cố gắng áp dụng mô hình huy động vốn công bằng hơn, nhưng ngưỡng tham gia vẫn quá cao, khiến nhà đầu tư nhỏ lẻ khó tiếp cận.
Vì vậy, ngành cần tạo ra và phổ biến các quy tắc sinh thái có khả năng tạo ra giá trị thực (thay vì phá hủy giá trị), giúp những người tham gia sớm cùng hưởng lợi từ sự tăng trưởng. Phương án tái cấu trúc thị trường dựa trên “nguyên lý đầu tiên” (first principles) do Kyle đề xuất rất đáng để tham khảo.
Tuy nhiên, khi chủ nghĩa ngắn hạn thống trị, văn hóa khai thác (extractive) bùng nổ và ranh giới đạo đức về tính trung thực ngày càng bị xói mòn, chúng ta đã rơi vào một vòng xoáy tự hủy mang tên “chủ nghĩa hư vô tài chính vĩnh cửu”. Khi ai cũng mang tâm lý “tôi sẽ chốt lời trước khi kẻ lừa đảo bỏ chạy”, thì kết cục này phần nào đã được báo trước.
Để giải quyết, chúng ta buộc phải tăng cường giám sát các hành vi sai trái. Ngành cần có nhiều hành động cụ thể hơn để phơi bày các vụ lừa đảo và truy cứu trách nhiệm của những cá nhân có ảnh hưởng (KOL) đã tuyên truyền sai sự thật. Thám tử blockchain ZachXBT từng làm điều này, nhưng quy mô vi phạm hiện nay đã vượt xa khả năng của một cá nhân. Là những người trong ngành, chúng ta cần tránh xa các hành vi khai thác giá trị, còn nhà đầu tư nên vừa mở rộng thị trường vừa thực sự kiếm được lợi nhuận. Bởi nếu người mới liên tục bị “xén lông” hoặc thậm chí trắng tay, tương lai của chính ngành này cũng sẽ bị đánh mất.
Từ cơn sốt đầu cơ đến giá trị thực tiễn
Tiền mã hóa không chỉ là một sòng bạc kỹ thuật số — nó có thể tạo ra những giá trị thực sự ngoài đời.
Điều chúng ta cần tập trung chính là các ứng dụng thiết thực như chuyển tiền xuyên biên giới, tài chính toàn diện và quản trị minh bạch, chứ không phải văn hóa Memecoin.
Hệ sinh thái DeFi không ngừng phát triển, các nền tảng mạng xã hội mới như Lens, Abstract và Farcaster cũng xuất hiện với mô hình kiếm tiền sáng tạo. Quan trọng hơn, sự phổ biến của stablecoin và RWA (tài sản thế giới thực) giúp bảo toàn và gia tăng giá trị tài sản, thay vì phá hủy chúng.
Tuy nhiên, các KOL tiền mã hóa trên X có thể thờ ơ với những tiến triển này. Nhưng cần phải hiểu rõ: “Tiền mã hóa trên Twitter” chỉ là phần nổi của tảng băng so với văn hóa rộng lớn của ngành.
Lợi thế của Bitcoin nằm ở việc dần khẳng định vị thế “vàng kỹ thuật số”, trong khi các blockchain công khai như Ethereum và Solana vẫn bị xem là công cụ đầu cơ, chưa phải nền tảng cốt lõi cho nền kinh tế số mở.
Nếu phải chọn “sản phẩm văn hóa” tiêu biểu của tiền mã hóa, tôi tin rằng các IP như Pudgy Penguins sẽ thâm nhập vào Web2, chứ không phải ngược lại — tức là không đưa các meme Web2 như Doge hay Pepe vào tiền mã hóa, bởi chúng đang đẩy nhanh quá trình “trẻ hóa” (infantilization) của ngành.
Cuộc tranh giành chủ quyền câu chuyện giữa Bitcoin và Ethereum
Văn hóa tiền mã hóa không đồng nhất, mà bao gồm nhiều tiểu văn hóa, nổi bật nhất là “chủ nghĩa tối giản Bitcoin” và “hệ sinh thái đa dạng Ethereum”.
“Bitcoin đang trở thành hệ thống tài chính mà nó vốn được thiết kế để phá hủy” — lập luận này khiến tôi vô cùng bức xúc. Chỉ những ai tự lưu trữ Bitcoin trong ví lạnh mới thực sự cảm nhận được sự an tâm từ việc “tự làm chủ và thoát ly khỏi hệ thống”.
ETF rõ ràng là tin tốt cho ví của chúng ta, nhưng cũng là con dao hai lưỡi, bởi người mua ETF không thể trải nghiệm cảm giác tự do khi tự mình nắm giữ tài sản.
Hơn nữa, chúng ta cần cảnh giác với xu hướng gắn Bitcoin với phong trào MAGA; Bitcoin mang tính toàn cầu và phải duy trì sự trung lập tuyệt đối.
Đây cũng là lý do tôi yêu thích Ethereum. Dù nhiều nhà phê bình chỉ trích Quỹ Ethereum vì không tiếp cận đội ngũ của ông Trump, nhưng về lâu dài, đây sẽ là một chiến lược thành công.
Trong thời đại quyền riêng tư dần biến mất, AI làm mờ ranh giới thật - giả, và quyền sở hữu kỹ thuật số không được đảm bảo, Ethereum — với đặc tính trung lập, phi chính trị, phi tập trung và toàn cầu — không chỉ cung cấp giải pháp kỹ thuật, mà còn là nơi lưu giữ các giá trị.
Đáng tiếc là những người ngoài ngành lại không hiểu điều này. Vì vậy, nhiệm vụ của chúng ta là truyền tải thông điệp này và xây dựng những sản phẩm thực sự thể hiện giá trị của Ethereum.
Lạc quan nhìn lại: Hành trình tìm về giá trị cốt lõi của crypto
Tính đến thời điểm đăng bài, CoinMarketCap ghi nhận vốn hóa thị trường crypto toàn cầu đạt khoảng 2,7 nghìn tỷ USD. Nhưng liệu con số này có thực sự phản ánh đúng giá trị nội tại của ngành?
Kể từ khi Vitalik đăng tải bài viết năm 2017, thế giới crypto đã có nhiều biến chuyển. Dù vẫn còn đó những yếu tố đầu cơ và trò chơi tổng bằng không, ngành công nghiệp này cũng đã tạo ra những giá trị thực sự.
Như đã đề cập trong một bài viết trước, hiện có khoảng 1,4 tỷ người trên toàn cầu không có tài khoản ngân hàng. Ngay tại Mỹ, tỷ lệ này cũng lên tới 4,5%. Một nghiên cứu của Fed chỉ ra rằng nhóm thu nhập cao chủ yếu coi crypto là công cụ đầu tư, ít dùng để thanh toán. Trong khi đó, 60% người dùng crypto cho giao dịch có thu nhập dưới 50.000 USD/năm, và 13% trong số họ thậm chí không có bất kỳ tài khoản ngân hàng nào.
Một ví dụ khác, Venezuela xếp thứ 40 trong Bảng xếp hạng Chấp nhận Crypto toàn cầu 2023 của Chainalysis. Stablecoin đã trở thành "phao cứu sinh" giúp người dân đối mặt với siêu lạm phát. Tình hình tương tự cũng xảy ra ở Argentina, khi nhu cầu mua stablecoin tăng vọt mỗi lần đồng nội tệ mất giá — minh chứng rõ ràng cho thấy crypto đang ngày càng được ứng dụng trong thực tế.
Ngoài khả năng chống lạm phát, crypto còn được sử dụng để đối phó với các chế độ đàn áp. Trong đại dịch COVID-19, tiền mã hóa đã giúp hỗ trợ trực tiếp các bác sĩ, y tá tại Venezuela mà không bị chính quyền tham nhũng can thiệp. Ngay khi chiến tranh bùng nổ, Ukraine cũng đã huy động được 225 triệu USD quyên góp thông qua crypto.
Hiện tại, tổng giá trị bị khóa (TVL) trong hệ sinh thái DeFi đã phục hồi lên mức 88 tỷ USD, trong khi các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) đang dần th��ch thức vị thế của sàn tập trung (CEX). Đồng thời, Maker và một số dự án khác cũng đang tích cực token hóa tài sản thực (RWA) lên blockchain.
Đáng chú ý, mức độ sử dụng các ứng dụng mạng xã hội phi tập trung (decentralized social apps) không mang tính đầu cơ đang ngày càng tăng. Chẳng hạn, Farcaster và Polymarket đều có hơn 10.000 người dùng hoạt động hàng ngày (DAU), và con số này vẫn tiếp tục tăng trưởng. Giờ đây, chúng ta đã có những DApp thực sự khả dụng — tuy nhiên, những tiến bộ này dường như vắng bóng trên timeline X (trước đây là Twitter), cho thấy nỗ lực truyền thông của chúng ta vẫn còn hạn chế.
Dù vậy, thị trường hiện tại đang trải qua quá trình "thanh lọc giá trị". Những đợt điều chỉnh mạnh không hẳn là điều xấu, bởi chúng giúp ngành hồi phục và tiếp tục phát triển. Như câu nói quen thuộc vẫn thường được nhắc đến: "Mùa đông rồi cũng sẽ qua", và khi những nhà đầu cơ rời đi, những người xây dựng thực thụ sẽ ở lại để hiện thực hóa tiềm năng tích cực của crypto.