Trong lĩnh vực kinh tế, hai thuật ngữ “thiên nga đen” và “tê giác xám” thường đi đôi với nhau. “Thiên nga đen” chỉ những sự kiện hiếm gặp nhưng tác động cực lớn, còn “tê giác xám” mô tả những cuộc khủng hoảng tiềm ẩn, dễ xảy ra và hậu quả nghiêm trọng. Xét về bản chất, hầu hết các sự kiện “thiên nga đen” đều bắt nguồn từ những “tê giác xám” đã hiện hữu từ trước.
Khi bàn về rủi ro trên thị trường tiền mã hóa, có người từng hỏi tôi: “Rủi ro xác suất đã rõ ràng, vậy tại sao nhà đầu tư vẫn thờ ơ? Ví dụ, việc USDT được phát hành quá mức và chênh lệch giá (premium) hiện nay vẫn còn nhiều ẩn số; hay việc các sàn giao dịch nắm giữ lượng BTC vượt quá mức cần thiết, liệu có biến chính họ thành đối tượng bán tháo lớn nhất?”
Câu trả lời khá đơn giản: thị trường đầu tư thường lạc quan với những cuộc khủng hoảng chưa bùng phát—đặc biệt khi vấn đề đã được nhận diện và thảo luận nhiều nhưng vẫn bế tắc. Nếu tình hình không xấu đi và nhà đầu tư chưa chịu thiệt hại nặng, họ thường không mặn mà nghiên cứu sâu, bởi đa số chỉ tập trung vào những chủ đề nổi bật trên truyền thông gần đây.
Sự phát triển của thị trường tiền mã hóa và các sản phẩm phái sinh đã khiến nhóm “tích trữ” (buy-and-hold) truyền thống dần chuyển sang tham gia vào nhiều loại sản phẩm phái sinh và tài chính phổ biến hơn.
Một số sản phẩm phái sinh thường ưu tiên lợi ích của nền tảng, dùng lời hứa lợi nhuận cao và tỷ suất sinh lời hấp dẫn để thu hút người dùng, đồng thời che giấu rủi ro tiềm ẩn nhằm tăng khối lượng giao dịch. Dựa trên kinh nghiệm từ các sản phẩm tài chính Internet trước đây, không ít doanh nghiệp đã bỏ trốn hoặc vi phạm hợp đồng để tối đa hóa lợi nhuận, gây rủi ro lớn cho người dùng.
Tương tự, các sản phẩm tài chính trong thị trường tiền mã hóa hiện nay cũng tồn tại vấn đề tương tự. Chẳng hạn, các sản phẩm có lãi suất năm cao do Binance Launchpool (Binance Savings) ra mắt đang âm thầm nuôi dưỡng một “con tê giác xám” khổng lồ.
01
Binance đang xây dựng một “hồ tài chính” khổng lồ
Giới hạn cao tiềm ẩn nguy cơ vỡ nợ
Tháng 4 năm nay, Binance Savings đã ra mắt các sản phẩm tài chính có lãi suất năm cực cao, mở đăng ký cho sản phẩm tiết kiệm có kỳ hạn tùy chỉnh 7 ngày và 30 ngày. Trong đó, sản phẩm kỳ hạn 7 ngày cho EOS có lãi suất năm lên tới 6%, còn kỳ hạn 30 ngày đạt 8%/năm. Binance còn quảng cáo rằng sản phẩm này “có lợi suất cao hơn 200% so với các sản phẩm cùng loại trên thị trường”.
Hơn nữa, Binance còn nâng giới hạn đầu tư cho mỗi người dùng từ mức tương đương 2 BTC lên 5.000 BTC—tương đương khoảng 47 triệu USD.
Ảnh chụp màn hình Binance Savings
Các sản phẩm tài chính lãi suất cao trông có vẻ ổn định, nhưng xét về độ biến động và mức độ rủi ro, thị trường tiền mã hóa vẫn cao hơn hẳn thị trường truyền thống. Thực tế, bất kỳ sản phẩm nào có lãi suất năm cao đều tiềm ẩn nguy cơ không thể chi trả khi đáo hạn.
Việc Binance sẵn sàng chấp nhận rủi ro vỡ nợ, dùng lãi suất cao gấp nhiều lần thị trường để thu hút dòng tiền vào Binance Savings khiến nhiều nhà đầu tư kỳ cựu lo ngại: Phải chăng chuỗi cung ứng tài chính của Binance đã cạn kiệt, buộc phải gấp rút huy động vốn từ người dùng để lấp đầy khoảng trống?
Vậy thực lực tài chính của Binance ra sao? Có thực sự vững vàng như tuyên bố? Câu trả lời cần được phân tích đa chiều dựa trên báo cáo thu chi và các khoản đầu tư của họ.
02
Thông qua dữ liệu mua lại BNB
Lật mở lợi nhuận năm “ảo”
Kể từ khi thành lập năm 2017 đến nay, Binance luôn nhận được cả lời khen lẫn tiếng chê.
BNB là đồng tiền nền tảng của sàn Binance, với tổng cung cố định 200 triệu token. Theo quy định ban đầu, mỗi quý Binance sẽ dùng 20% lợi nhuận ròng để mua lại BNB, và toàn bộ số BNB mua về sẽ bị tiêu hủy ngay lập tức—cho đến khi tổng lượng BNB lưu hành giảm xuống còn 100 triệu token.
Không thể phủ nhận mục đích ban đầu của việc phát hành BNB là kích thích giá token thông qua cơ chế mua lại và tiêu hủy bằng lợi nhuận, từ đó mang lại lợi ích cho toàn bộ nhà đầu tư trên Binance. Tuy nhiên, hiện nay BNB ngày càng trở thành công cụ lý tưởng để Binance “thổi phồng khối lượng giao dịch” và công khai làm sai lệch sổ sách, đánh lừa nhà đầu tư.
Theo tuyên bố chính thức, Binance đạt lợi nhuận đáng kể trong năm 2019, với chi tiết cụ thể như sau:
Doanh thu:
Quý I: Mua lại và tiêu hủy trị giá 829.888 USD → Lợi nhuận 15.600.000 USD → Lợi nhuận ròng 78 triệu USD
Quý II: Mua lại và tiêu hủy trị giá 808.888 USD → Lợi nhuận 24.266.400 USD → Lợi nhuận ròng 121.332.000 USD
Quý III: Đốt 2.061.888 USD, tương đương 36.700.000 BNB, lợi nhuận đạt 183,5 triệu USD.
Quý IV: Đốt 2.216.888 USD, tương đương 38.800.000 BNB, lợi nhuận đạt 194 triệu USD.
Nhìn vào lợi nhuận tăng dần theo từng quý của Binance, đây dường như là một bức tranh phát triển rực rỡ — doanh thu tăng đều đặn. Nhưng thực tế có thực sự như vậy?
Lấy ví dụ Quý III/2019: Binance công bố số liệu đốt token BNB cho quý này — 2.061.888 BNB, trị giá khoảng 36,7 triệu USD, phản ánh doanh thu quý là 183,5 triệu USD. Trong khi đó, số BNB bị đốt ở Quý II là 808.888 token, tương ứng lợi nhuận 121 triệu USD.
Tuy nhiên, những con số này chứa đựng nhiều điều đáng ngờ.
Theo thống kê, khối lượng giao dịch của Binance trong Quý II/2019 đạt 159,62 tỷ USD, nhưng đến Quý III đã giảm mạnh xuống còn 113,942 tỷ USD — sụt giảm 45,678 tỷ USD, tức gần 28,62%. Đáng chú ý, đây vẫn là dữ liệu đã được “làm đẹp”, bởi trong nửa cuối Quý III, Binance đã đồng thời ra mắt cả hai nền tảng hợp đồng tương lai A và B.
Đến đây, hẳn độc giả đã thắc mắc: Làm sao Binance có thể đạt lợi nhuận cao hơn Quý II trong khi khối lượng giao dịch Quý III lại sụt giảm?
Câu trả lời có lẽ nằm ở việc “thổi phồng” dữ liệu mua lại BNB — một chiêu thức “uống thuốc độc giải khát”, chứ không có cách nào khác.
Thực tế, doanh thu và khối lượng giao dịch thực của Binance không lớn như vẻ bề ngoài — điều này cũng được xác nhận qua số liệu ví on-chain của các sàn giao dịch hiện nay. Tính đến ngày 14/5/2020, số dư ví on-chain của Binance đã tụt xuống vị trí thứ tư, thấp hơn OKEx 84.630 token, thấp hơn Huobi 183.245 token và kém xa Coinbase tới 795.399 token.
Có thể nói, số lượng ví on-chain là một trong những chỉ số phản ánh chân thực nhất năng lực tổng thể của một nền tảng. Rõ ràng, dù số BNB được mua lại và đốt theo quý cùng lợi nhuận đều tăng, điều đó vẫn không ngăn được đà suy giảm của Binance — từ “ngôi sao sáng” năm 2017, Binance đã dần tụt hậu và bị ba đối thủ hàng đầu bỏ xa.
03
Chi tiêu và doanh thu đều thiếu minh bạch
Chi tiêu nửa đầu năm vượt 72% lợi nhuận năm trước
Giờ hãy cùng nhìn lại các khoản chi tiêu cụ thể của Binance trong năm 2019. Trước khi tính toán, cần điểm qua những lần Binance từng bị tin tặc tấn công.
Kể từ khi thành lập năm 2017 đến nay, vấn đề an ninh luôn là nỗi ám ảnh với danh tiếng của Binance. Có thể nói, tin tặc là “bóng ma” chưa bao giờ rời xa sàn này.
Tháng 3/2018: Binance bị tấn công quy mô lớn thông qua chiến dịch lừa đảo (phishing), nhiều tài khoản người dùng bị chiếm đoạt để đánh cắp tiền điện tử.
Tháng 5/2018: Binance hứng chịu một cuộc tấn công hệ thống lớn — tin tặc đánh cắp 7.000 BTC từ ví nóng (hot wallet) của sàn.
Tháng 7/2018: Binance một lần nữa bị tấn công, hàng chục nghìn BTC bị đánh cắp.
Tháng 7/2019: Tài khoản Binance DEX bị kẻ xấu kiểm soát, toàn bộ tài sản biến mất không dấu vết.
Tháng 8/2019: Thông tin KYC của một số người dùng Binance bị tin tặc đánh cắp và phát tán công khai trên một nhóm Telegram.
Có một câu nói nổi tiếng trong giới tin tặc: “Chỉ cần kiên trì nhắm vào, không có hệ thống nào là không thể xâm nhập.”
“Đáng sợ không phải kẻ trộm, mà là kẻ luôn để mắt tới bạn.” Nhìn vào chuỗi sự cố an ninh liên tiếp, rõ ràng Binance là mục tiêu thường trực của tin tặc toàn cầu. Theo dữ liệu lịch sử, tổng số BTC bị đánh cắp từ Binance đã vượt quá 20.000 BTC; tính theo giá BTC ở các thời điểm khác nhau, tổng giá trị tài sản bị mất đã lên tới hơn 800 triệu Nhân dân tệ.
Đối với người dùng, yêu cầu tối thiểu đối với một sàn giao dịch tiền điện tử là đảm bảo an toàn tài sản. Mỗi lần sàn ngừng hoạt động hoặc mất tiền đều gây hoang mang cho cộng đồng. Sau vụ sàn FCoin phá sản, niềm tin vào các sàn tập trung (centralized exchanges) càng thêm mong manh; việc tạm dừng giao dịch thường xuyên có thể khiến người dùng mất niềm tin hoàn toàn.
Nếu doanh thu năm 2019 của Binance được ví như một “bảng kế toán mù”, thì các khoản chi tiêu từ năm 2019 đến nay còn mờ mịt hơn nữa.
Trước hết, trong năm 2019, Binance bị đánh cắp gần 20.000 BTC, trị giá hơn 800 triệu Nhân dân tệ. Ngoài ra, Binance còn mua lại sàn WazirX của Ấn Độ và cùng WazirX thành lập Quỹ Phát triển Blockchain Ấn Độ trị giá 50 triệu USD (gần 350 triệu Nhân dân tệ). Đây được giới chuyên môn đánh giá là một thương vụ “lỗ” — tương tự vụ mua lại JEX, mà theo đồn đoán, đến nay vẫn chưa tạo ra lợi nhuận.
Bước sang 2020, Binance khởi đầu bằng những “giấc mơ” lớn: đầu tiên là chi 400 triệu USD (hơn 2,8 tỷ Nhân dân tệ) để mua lại CoinMarketCap (CMC); tiếp theo là đầu tư vào Tokocrypto — sàn giao dịch tuân thủ pháp luật đầu tiên tại Indonesia. Cộng dồn các khoản đầu tư khác trong giai đoạn 2019–2020 cùng những tổn thất khách quan, tổng chi tiêu của Binance trong chưa đầy 18 tháng đã vượt quá 5 tỷ Nhân dân tệ (gần 700 triệu USD) — một nhịp độ mở rộng cực kỳ mạnh mẽ.
CEO Binance, Triệu Trường Bằng, từng tuyên bố sàn sẽ dành 25% lợi nhuận hàng năm để mở rộng và thực hiện các thương vụ mua lại.
Tuy nhiên, số liệu chính thức từ Binance cho thấy lợi nhuận năm 2019 của sàn chỉ đạt khoảng 550 triệu USD. Trong khi đó, tổng chi phí bất khả kháng (thất thoát do hack) cộng với các khoản đầu tư cùng năm đã vượt quá 200 triệu USD, tương đương gần 36% lợi nhuận – cao hơn đáng kể so với mức 25% đã công bố. Đến giữa năm 2020, tổng đầu tư của Binance thậm chí đã vượt 400 triệu USD, chiếm tới 72% lợi nhuận năm 2019.
Vậy làm thế nào Triệu Trường Bằng có thể dự đoán lợi nhuận 2020 của Binance sẽ vượt 1,6 tỷ USD? Liệu có phải ông đã chỉ đạo bộ phận tài chính “làm đẹp” số liệu mua lại token BNB trong các quý II, III và IV – với các con số kết thúc bằng chữ số 8 – để tạo ra một báo cáo ấn tượng hơn năm 2019, dù thực chất chứa nhiều “nước” hơn, nhằm che đậy những rủi ro tài chính nghiêm trọng từ chiến lược mở rộng quá nóng?
04
Rủi ro tài chính hậu bùng nổ
“Vá Đông, đắp Tây” để lấp lỗ hổng
Đằng sau mỗi đợt mở rộng thần tốc luôn tiềm ẩn những rủi ro tài chính khó lường.
Hiện tại, thị trường tiền mã hóa đang đối mặt với hai thách thức lớn: (1) sự điều chỉnh theo chu kỳ và (2) xu hướng suy giảm về quy mô người dùng lẫn khối lượng giao dịch giao ngay. Sau khi cơn sốt 2017 lắng xuống mà chưa có đợt tăng giá mới, Binance trong hai năm qua dường như rơi vào thế bí, buộc phải tìm kiếm cơ hội và mở rộng kênh sinh lời thông qua tăng trưởng quy mô. Nhìn lại lịch sử, hầu hết doanh nghiệp đều để lại những rủi ro tài chính nghiêm trọng sau mỗi đợt bùng nổ; trong lĩnh vực tiền mã hóa, những rủi ro này còn biến tướng thành các mối đe dọa về bảo mật nền tảng, thanh khoản, đầu tư và vận hành.
Hơn nữa, rủi ro tài chính mà tiền mã hóa mang lại cho các sàn giao dịch còn đa dạng và biến động khôn lường, chẳng hạn như: (1) tình trạng “vỡ nợ” khiến quỹ bảo hiểm không đủ bù lỗ; (2) các lệnh phái sinh đòn bẩy cao không thể thanh toán trong biến động giá cực đoan; (3) thất bại trong phòng hộ rủi ro trên các sàn khác do sự cố ngắt kết nối đột ngột.
Đáng tiếc, tất cả những rủi ro trên đều đã xảy đến với Binance.
Hãy nhớ l��i diễn biến cực đoan ngày 12/03/2020: giá Bitcoin từng lao dốc xuống dưới 4.000 USD; trên thị trường hợp đồng vĩnh viễn, BitMEX “chạm đáy” ở mức 3.596 USD, còn Binance là 3.621,1 USD. Số Bitcoin trong ví quỹ bảo hiểm rủi ro của Binance cũng biến động bất thường, sụt giảm mạnh trong ngày. Cả ngày 12/03, Binance ghi nhận dòng tiền vào là 13.549,53 BTC và dòng ra là 21.482,54 BTC, dẫn đến dòng ròng âm lên tới 7.933 BTC. Ví nóng của sàn thậm chí từng chỉ còn vỏn vẹn 22 BTC do làn sóng rút tiền ồ ạt của người dùng.
Ảnh chụp màn hình Quỹ Bảo hiểm Rủi ro của Binance
Như đã biết, hợp đồng phái sinh của Binance áp dụng cơ chế thanh lý tự động ADL (Automatic Deleveraging), hay còn gọi là “thanh lý khi đang có lời”. Nguyên tắc hoạt động là thanh lý vị thế của những nhà đầu tư đang nắm giữ vị thế ngược chiều. Thứ tự thanh lý được xác định dựa trên mức đòn bẩy và tỷ lệ lợi nhuận. Khi quỹ bảo hiểm không đủ bù lỗ do “vỡ nợ”, cơ chế ADL sẽ được kích hoạt: hệ thống tính toán thứ hạng ADL dựa trên tỷ suất lợi nhuận và đòn bẩy hiệu dụng của từng lệnh; những lệnh có chiến lược mạo hiểm (đòn bẩy cao) và lợi nhuận cao nhất sẽ bị xếp đầu danh sách ADL và bị thanh lý tự động.
Nói một cách đơn giản: bạn có thể thua sạch, nhưng không được phép thắng đậm.
Dù đã áp dụng ADL, quỹ bảo hiểm rủi ro của Binance vẫn cạn kiệt hoàn toàn vào ngày 12/03, kèm theo hàng loạt vụ “vỡ nợ”. Đồng thời, tỷ lệ vị thế mua (long) và bán (short) chênh lệch cực đoan. Trên Binance đã xảy ra sự kiện tương tự “Sự cố dầu thô Ngân hàng Trung Quốc”: các nhà đầu tư nắm vị thế mua muốn đóng lệnh nhưng không tìm được người nhận, trong khi nhà đầu tư nắm vị thế bán khi đóng lệnh lại không thể nhận được khoản lợi nhuận khổng lồ. Điều này buộc Binance không chỉ thanh lý tự động một phần lệnh bán có lời trong danh sách ADL, mà còn phải tự bỏ tiền túi bồi thường lợi nhuận cho các nhà đầu tư nắm vị thế bán.
Có thể nói, chỉ trong một ngày 12/03, Binance đã phải chịu tổn thất nặng nề và thất bại thảm hại.
05
Ẩn số đằng sau hiện tượng USDT chiết khấu âm
78,9% lượng USDT mới phát hành đổ vào Binance
Kể từ sau đợt sụt giảm mạnh ngày 12/03, Tether – nhà phát hành USDT, thường được ví von là “Ngân hàng Trung ương của crypto” – đã bắt đầu in USDT ồ ạt.
Từ ngày 12/03 đến nay, tổng lượng USDT mới được phát hành đạt 4,249 tỷ USD (bao gồm cả lượng đã phê duyệt nhưng chưa phát hành). Từ tháng 4 trở đi, phần lớn USDT được phát hành trên mạng lưới TRON; kể từ tháng 5, toàn bộ USDT mới đều được triển khai trên TRON.
Theo phân tích dữ liệu từ Tokenview, phần lớn USDT mới phát hành cuối cùng đều chảy vào các sàn giao dịch hàng đầu như Huobi, Binance và Bitfinex. Dựa trên dữ liệu truy vết dòng USDT ERC20 được phát hành trong tháng 3 và tháng 4 do Beijing ChainAn thực hiện, phần lớn USDT ERC20 mới đều đổ vào Binance và Huobi. Chẳng hạn, trong tháng 4, 97,85% lượng USDT ERC20 mới phát hành đã chảy vào Binance và Huobi, trong đó riêng Binance chiếm tới 78,9%.
Việc Binance in tiền ồ ạt trên TRON một lần nữa cho thấy mức độ đầu tư của sàn vượt xa kỳ vọng, gây áp lực lớn về thu hồi vốn và rủi ro tài chính, dẫn đến khoản thâm hụt nghiêm trọng – buộc sàn phải in thêm tiền để bù đắp.
06
Binance có thực sự không đụng đến tiền mã hóa trong tài khoản của bạn?
Ngay trong năm nay, Binance đã bị phát hiện sử dụng tiền mã hóa của người dùng để bỏ phiếu.
Sự việc tóm tắt như sau: Các nhân chứng (witnesses) của STEEMIT đã cùng nhau đề xuất một soft fork trên chuỗi STEEM để đóng băng số tiền mã hóa do Sun Yuchen nắm giữ. Tuy nhiên, Binance lại dùng số tiền mã hóa được lưu trữ trên sàn để bỏ phiếu, qua đó phế truất các nhân chứng khác. Điều đáng nói hơn là Binance còn tạm ngừng chức năng rút tiền STEEM. Hành động tùy tiện sử dụng tài sản của người dùng như vậy thực sự khiến cộng đồng cảm thấy bất an.
Xét từ nhiều dấu hiệu hiện tại, như việc Binance huy động lượng lớn tiền mã hóa qua sản phẩm Binance Earn, phát hành ồ ạt USDT trên mạng lưới TRON, cùng với việc chiếm dụng tài sản người dùng, có thể thấy Binance đang đối mặt với nghi ngờ về vấn đề đứt gãy chuỗi cung ứng tài chính. Theo thời gian, sự thật về tình hình tài chính của Binance chắc chắn sẽ được hé lộ thêm.
Nhiều ý kiến cho rằng, kể từ sau sự sụp đổ của FCoin, không ít sàn giao dịch khác cũng bắt đầu lộ diện vấn đề — đây có thể là "hiệu ứng bướm" về an toàn sàn giao dịch mà FCoin đã gây ra.
Trên thị trường còn lưu truyền câu nói: "Binance bảo trì — Bitcoin ắt giảm mạnh." Những sự kiện như Binance từng bị đánh cắp hàng chục triệu USD tiền mã hóa BTC, mở kênh P2P để huy động vốn bất chấp rủi ro, mở rộng thiếu kiểm soát, chiếm dụng tài sản người dùng và tự bỏ tiền túi bồi thường các lệnh lợi nhuận khổng lồ... đều là những dấu hiệu rõ ràng cho thấy một "tê giác xám" (gray rhino) — mối đe dọa lớn khó lường trong tương lai ngành tiền mã hóa — đang dần hiện hữu.
Trong bối cảnh thị trường tiền mã hóa ngày càng hội nhập sâu rộng, nếu một ngày "sự kiện tê giác xám" do Binance gây ra thực sự bùng phát, hậu quả sẽ không thua kém vụ Mt. Gox năm xưa, thậm chí còn có tác động lan rộng hơn.
Hành động của Binance đáng để mọi nhà đầu tư và chuyên gia trong ngành trên thị trường cảnh giác và suy ngẫm.