Ngày 12 tháng 3 năm 2020, CEO của một sàn giao dịch hàng đầu về thị phần giao dịch phái sinh đòn bẩy (gọi tắt là sàn B) đã đăng một bài viết trên blog chính thức về triển vọng kinh tế thế giới và đầu tư vào các loại tài sản, trong đó có đề cập đến dự đoán về tác động của đại dịch đối với Bitcoin:
Nỗi sợ hãi và sự bất ổn mà con người phải đối mặt (như đại dịch) sẽ gây ra cơn bão tài sản, Bitcoin khó có thể đứng ngoài cuộc. Mặc dù tôi không tin chúng ta sẽ quay trở lại mức 3.000 USD, nhưng rất có thể sẽ dao động đau đớn trong khoảng 6.000 USD đến 7.000 USD.
Vừa dứt lời, "dự đoán" này đã trở thành hiện thực ngay lập tức - Bitcoin ngay hôm đó đã ghi nhận mức giảm lớn nhất trong một ngày kể từ năm 2013, kéo theo toàn bộ thị trường tiền mã hóa lao dốc không phanh.
01 "Thảm kịch 24 giờ" trên thị trường tiền mã hóa
Đòn bẩy giết đòn bẩy, thanh khoản cạn kiệt
Từ 12:00 ngày 12 tháng 3 đến 12:00 trưa ngày 13 tháng 3 năm 2020, chỉ trong vòng 24 giờ, Bitcoin sau một tuần giảm điểm đã bắt đầu từ 7.600 USD và liên tục đi xuống, đầu tiên là giảm xuống mức 5.500 USD và dao động. Sau đó tiếp tục giảm sâu, chạm đáy thấp nhất ở mức 3.600 USD, tổng vốn hóa thị trường bốc hơi 55 tỷ USD trong chớp mắt, toàn mạng lưới ghi nhận hơn 200 tỷ nhân dân tệ bị thanh lý, chính xác thực hiện được "giá giảm một nửa".
Trứng vỡ theo tổ, cơn lũ hành hóa đột ngột khiến thị trường thứ cấp "đẫm máu", đặc biệt trong bối cảnh cá nhân và tổ chức phổ biến sử dụng đòn bẩy lớn, việc thanh lý liên hoàn không thể tránh khỏi đã thúc đẩy thêm sự cạn kiệt thanh khoản, bán tháo, bán khống, giẫm đạp liên hoàn, đòn bẩy giết đòn bẩy, hiệu ứng domino từ cú lao dốc kiểu "thiên nga đen" cuối cùng đã tàn sát hết những người mua trên thị trường, giá BTC thậm chí có lúc đã phá vỡ mức 3.800 USD, chạm đến mức đáy được công nhận của thị trường gấu năm 2019.
Vụ lao dốc thảm khốc đủ để đi vào lịch sử ngành này, dưới sự giẫm đạp của thị trường do thanh lý liên hoàn, đã thực hiện một quá trình "giảm đòn bẩy" đầy đau thương, và đẩy tâm lý hoảng loạn của nhà đầu tư lên mức tối đa, gần như không thể cản nổi. Và cuối cùng, người đã kịp thời nhấn phanh cho cơn lở tuyết kép về giá cả và tâm lý này, có suy đoán cho rằng chính là sàn B.
Sàn B đã gặp sự cố ngừng hoạt động ngắn hạn trong 24 phút từ 10:16 đến 10:40 sáng ngày 13 (theo thông báo chính thức là gặp "sự cố phần cứng", sau đó đổi thành "tấn công DDOS"). Sau khi khôi phục giao dịch, giá hợp đồng tương lai BTC trên sàn của họ đã bật tăng từ mức 3.614,5 USD, trở thành điểm chuyển mình then chốt cho sự phục hồi về giá cả và tâm lý của toàn bộ thị trường.
Giám đốc điều hành của sàn giao dịch phái sinh FTX đã nghi ngờ trên nền tảng mạng xã hội rằng, sàn B có thể đã cố ý đóng cửa giao dịch để ngăn chặn sự sụp đổ thêm.
Thậm chí không thiếu những suy đoán trực tiếp hơn, cho rằng nếu sàn B không ngừng hoạt động vì "sự cố phần cứng", giá Bitcoin có thể đã giảm xuống bằng không.
02 Phanh kịp thời, ngắt mạch ẩn?
Sàn giao dịch vô tình hay cố ý?
Trước khi chúng ta phân tích lại thao tác này của sàn B và ảnh hưởng của nó, cần làm rõ hai điều kiện tiên quyết:
1: Sàn B có ảnh hưởng quyết định không thể thay thế trên thị trường hợp đồng tương lai đòn bẩy. Do lợi thế đi trước lịch sử, họ chiếm một thị phần không nhỏ.
2: Các cặp giao dịch các loại tiền trên sàn B đều sử dụng ký quỹ bằng BTC. Điều này khiến khi có lãi từ hợp đồng tương lai ngoài BTC, sẽ được quyết toán bằng đồng tiền tương ứng, không thể tính vào phần ký quỹ; còn một khi thua lỗ, nếu không cắt lỗ, chỉ có thể dựa vào chuyển khoản BTC trên chuỗi để bổ sung ký quỹ, tức là việc bù đắp thanh khoản cần thời gian đệm.
Nhiều yếu tố đan xen, quyết định rằng thao tác của sàn B đã có thể trực tiếp ảnh hưởng đến động thái của toàn thị trường - sau khi BTC liên tục phá vỡ nhiều điểm hỗ trợ then chốt, lượng lớn lệnh mua bị thanh lý trên sàn B đã được bán ra để thanh lý cưỡng chế như tuyết lở, lại càng đẩy giá giao ngay xuống thấp hơn, từ đó truyền ngược lại thị trường hợp đồng tương lai của sàn B, tạo thành vòng luẩn quẩn, siết chặt thanh khoản thị trường, triệt để bóp chết niềm tin của phe mua. Chính vì vậy, trong thế bế tắc đã xuất hiện một tình huống khá kỳ quặc:
Sau khi phá vỡ mốc 5.000 USD, thị trường hợp đồng tương lai của sàn B thấp hơn đáng kể so với giá thị trường giao ngay, nhưng lại không có đủ giao dịch chênh lệch giá tham gia để cân bằng chênh lệch giá, một số lệnh thậm chí vài giờ vẫn chưa được thực hiện, phản ánh gián tiếp rằng thanh khoản của toàn bộ thị trường gần như đã cạn kiệt.
Ngay khi thị trường chỉ còn cách sụp đổ trong gang tấc, sàn B đã cung cấp một "khoảng thở" quý giá để thoát khỏi "vòng xoáy tử thần" - từ 10:16 đến 10:40 sáng ngày 13 theo giờ Bắc Kinh, sàn B gặp sự cố ngừng hoạt động ngắn hạn.
Khoảng trống 24 phút đã kịp thời nhấn nút tạm dừng cho vòng luẩn quẩn giảm điểm, đồng thời làm giảm đáng kể áp lực tiêu hóa thanh khoản, tâm lý và áp lực bán tháo.
Ở một mức độ nào đó, sàn B có thể đã sử dụng ảnh hưởng từ thị phần, dùng "bàn tay vô hình" trong quá trình lao dốc hoảng loạn, thực hiện một lần xử lý "ngắt mạch ẩn" (chưa rõ là thực sự do "sự cố phần cứng" vì lượng truy cập tăng đột biến do biến động thị trường hay là thao tác nhân tạo), nhưng điều này thực sự đã phần nào kéo lại con ngựa hoang thị trường gần như mất kiểm soát này khỏi việc trượt xuống vực sâu không thể kiểm soát.
03 Thị trường tiền mã hóa có dần xây dựng "cơ chế ngắt mạch" không?
Nhờ vào biểu hiện của thị trường vốn toàn cầu trong nửa tháng qua, thuật ngữ "ngắt mạch" vốn ít người biết trong thị trường tài chính truyền thống, gần đây đã trở nên nổi tiếng - tính đến ngày 18 tháng 3, thị trường chứng khoán Mỹ đã kích hoạt lần ngắt mạch thứ ba trong tháng (lần thứ tư trong lịch sử), các thị trường chứng khoán các nước khác cũng nhiều lần kích hoạt ngắt mạch.
Cơ chế ngắt mạch (Circuit Breaker), còn gọi là cơ chế tạm ngừng giao dịch tự động, bắt nguồn từ Mỹ, chỉ biện pháp tạm ngừng giao dịch mà sàn giao dịch thực hiện để kiểm soát rủi ro khi biên độ dao động của chỉ số đạt đến điểm ngắt mạch quy định. Về bản chất, chế độ "ngắt mạch" này nhằm hạn chế biên độ dao động giá, có thể đóng vai trò "dẹp bàn chơi" khi giá thị trường chủ yếu bị chi phối bởi cảm xúc và thanh khoản cạn kiệt, thông qua việc tạm dừng để cho thanh khoản thị trường theo kịp.
Trong khi đó, thị trường tiền kỹ thuật số vốn có lợi thế giao dịch liên tục 24/7, trong cuộc khủng hoảng thanh khoản lần này, với mức giảm 50% trong một ngày dưới sự giẫm đạp của cảm xúc và dòng tiền tháo chạy, đã khiến nhiều nhà đầu tư bắt đầu nhận thức được sự cần thiết của "cơ chế ngắt mạch", đặc biệt là dưới động năng giảm điểm khi thị trường giảm đòn bẩy, thị trường có thanh khoản mạnh đến đâu cũng không chịu nổi việc thanh lý liên hoàn.
Một KOL trên Weibo đã bày tỏ, "Sàn B rút dây mạng đúng lúc quá, nếu cứ để thị trường rơi tự do, giá coin có thể đã xuống đến một vị trí khó tưởng tượng, đây chính là bi kịch do thiếu một cơ chế ngắt mạch". Trong trường hợp không có cơ chế tương tự như ngắt mạch, khi sàn giao dịch gặp khủng hoảng thanh khoản, toàn bộ thị trường tiền kỹ thuật số chắc chắn cần một cơ chế đệm.
Điều thú vị là, trước đợt lao dốc này, vào ngày 11 tháng 3, có truyền thông đã đăng bài thảo luận về việc "các sàn giao dịch tiền mã hóa có nên thực hiện ngắt mạch để ngăn chặn bán tháo hoảng loạn", CZ của Binance đã trả lời rằng, "cơ chế ngắt mạch chỉ có thể sử dụng trên sàn giao dịch độc quyền hoàn toàn, trên thị trường tự do căn bản không thể thực hiện được, (vì) mỗi sàn giao dịch đều có thể giao dịch Bitcoin."
Mặc dù các sàn giao dịch chưa có ý định và hành động phối hợp rõ ràng, nhưng DeFi thì đã bắt đầu giới thiệu ý tưởng ngắt mạch. Sau khi thanh lý hàng triệu USD gần đây, MarkerDAO đã tuyên bố để ứng phó hiệu quả với rủi ro đấu giá bằng 0 trong quá trình đấu giá tài sản thế chấp, quyết định thêm cơ chế ngắt mạch, nhằm giảm thiểu hơn nữa rủi ro đấu giá, để khi thị trường lại xảy ra biến động mạnh, có thể cho người thanh lý nhiều thời gian hơn để huy động vốn, tham gia đấu giá thanh lý tài sản thế chấp.
Đối với thị trường tiền kỹ thuật số còn nhỏ bé, việc lộ ra rủi ro chưa hẳn là điều xấu, ít nhất sẽ từ từ tăng cường khả năng chống chịu rủi ro của hệ thống, giống như đợt lao dốc thị trường chưa từng có tiền lệ này, ngoài việc phá vỡ "giấc mơ giảm một nửa" của nhiều nhà đầu tư, cũng đã kích thích đủ sự nghi ngờ và suy ngẫm của thị trường, đặc biệt là về cách ứng phó với bẫy thanh khoản.
Ở phần kết của bài blog trước cú lao dốc có viết, "Long live volatility, and stay healthy" (Trưởng thành từ biến động, và luôn giữ gìn sức khỏe), có lẽ đây chính là chỉ dẫn sinh tồn tốt nhất trong thị trường biến động không ngừng hiện nay: Những gì không thể giết chết chúng ta, sẽ khiến chúng ta mạnh mẽ hơn.