Ngày 31 tháng 12 năm 2019, Tôn Vũ Thần – nhà sáng lập TRON – khép lại năm với thương vụ mua lại cuối cùng: nền tảng phát sóng trực tiếp phi tập trung DLive chính thức gia nhập hệ sinh thái BitTorrent và bắt đầu di chuyển sang mạng TRON. Việc sở hữu DLive – nền tảng ra mắt năm 2018 với hơn 5 triệu người dùng hoạt động hàng tháng – giúp ông tiến gần hơn đến tuyên bố “mang lại giá trị cho toàn thế giới”. Thế nhưng, chỉ nửa tháng trước đó, vị doanh nhân nổi tiếng trên mạng xã hội này lại gặp trắc trở trên Weibo: tài khoản cá nhân với hơn một triệu người theo dõi đột ngột bị khóa. Sau nhiều lần liên hệ ban quản trị mà không nhận được hồi âm, ông đành chuyển sang Twitter.
Cùng ngày 25 tháng 12 năm 2019, Alex Saunders – người sáng lập nền tảng tin tức Juejin News – chẳng còn tâm trạng đón Giáng Sinh. Hôm đó, ông phát hiện YouTube đã xóa sạch hơn 50 video trên kênh cá nhân và dán nhãn chúng là “nội dung độc hại hoặc nguy hiểm”. Để bảo vệ những video còn lại, Alex Saunders lập tức chuyển toàn bộ sang chế độ riêng tư và liên hệ với bộ phận hỗ trợ của YouTube. Mọi nỗ lực đều không có kết quả. Tệ hơn, số video bị xóa ngày càng tăng, khiến ông rơi vào bế tắc. Trên Twitter, ông chia sẻ: vừa tuyển thêm nhân viên mới, vợ con vẫn trông chờ vào thu nhập từ công việc này – giờ đây, ông không biết kêu cứu ai khi video liên tục bị gỡ mà không có bất kỳ cơ chế khiếu nại nào.
Trong bối cảnh quản lý và giám sát ngày càng siết chặt, cộng đồng tiền mã hóa – vốn chưa được “chính danh hóa” – đã trải qua một năm 2019 đầy chông gai. Một mặt, họ đau đầu vì hình ảnh ngành bị bôi nhọ bởi những “con sâu làm rầu nồi canh”; mặt khác, họ luôn nơm nớp lo sợ bị các gã khổng lồ công nghệ trục xuất, đánh mất “pháo đài truyền thông” cuối cùng của mình.
Tìm lối thoát thực sự chẳng dễ dàng.
o1
Định kiến và thái độ ngạo mạn của các “gã khổng lồ”
Cùng chung cảnh ngộ với Alex Saunders còn có nhiều nhân vật khác như nhà truyền bá Bitcoin người Canada BTCSessions, chuyên gia phân tích giá Sunny Decreate, lập trình viên Ivan on Tech, nhà giáo dục Omar Bham, và Michael “Boxming” Gu – người sáng lập một kênh truyền thông về tiền mã hóa. Điểm chung: toàn bộ nội dung của họ đều liên quan đến tiền mã hóa.
Hàng trăm video bị gỡ bỏ đã gây chấn động, nhưng điều khiến các blogger bức xúc hơn là họ không chỉ mất trắng tác phẩm, mà còn nhận được cảnh cáo nghiêm khắc từ YouTube: nếu tiếp tục đăng tải nội dung tương tự, tài khoản sẽ bị khóa vĩnh viễn. Phần lớn video bị xóa – như trường hợp của Juejin News – đều bị gắn mác “nội dung độc hại hoặc nguy hiểm”.
Khi dư luận dậy sóng và chủ đề này trở thành tâm điểm trên Twitter, YouTube buộc phải lên tiếng: “Tất cả video bị xóa trong sự việc lần này đều do nhầm lẫn; toàn bộ sẽ được khôi phục và không có bất kỳ hình phạt nào đối với các kênh bị ảnh hưởng.”
Ngày 27 tháng 12, Alex Saunders xác nhận 250 video của ông đã được khôi phục đầy đủ – tuy nhiên, không một nhân viên chính thức nào của YouTube liên hệ để giải thích nguyên nhân. Dù chỉ là một phen hú vía, cuộc khủng hoảng niềm tin đã ngày càng sâu sắc.
Là công ty con thuộc sở hữu hoàn toàn của Google, YouTube phần nào phản ánh thái độ của gã khổng lồ tìm kiếm đối với ngành công nghiệp này. Ngay cả Vitalik Buterin – người sáng lập Ethereum – cũng nghi ngờ rằng đằng sau sự việc của YouTube có “bóng dáng” của Google.
Không dừng lại ở đó, ngày 27 tháng 12, ví tiền mã hóa MetaMask bất ngờ thông báo trên Twitter rằng Google đã gỡ ứng dụng Android của họ khỏi Google Play Store, với lý do vi phạm chính sách dịch vụ tài chính, cụ thể là điều khoản “cấm ứng dụng khai thác tiền mã hóa trên thiết bị”. Đội ngũ MetaMask ngay lập tức gửi đơn kháng nghị, yêu cầu Google xem xét lại – nhưng bị từ chối th��ng thừng.
Về vấn đề này, Dan Findlay – kỹ sư trưởng của MetaMask – phát biểu: “Tôi thành thật hy vọng các kiểm duyệt viên của Google sẽ thừa nhận sai lầm. Tuy nhiên, kết hợp với lệnh cấm gần đây của YouTube đối với nội dung tiền mã hóa, điều này khiến tôi vô cùng thất vọng với chính sách của Google. Nếu cộng đồng cứ tiếp tục nhượng bộ một công ty lợi dụng vị thế độc quyền để hành xử tùy tiện, chúng ta sẽ khó lòng tạo ra những điều tốt đẹp hơn.”
MetaMask bị gỡ khỏi Google Play Store
Thực tế, đây không phải lần đầu MetaMask gặp sự cố với Google. Ngay từ ngày 25 tháng 7 năm 2018, tiện ích mở rộng (extension) của MetaMask trên Chrome Web Store đã bị gỡ bỏ. Dù sau đó nhanh chóng được khôi phục sau khi rà soát, đội ngũ MetaMask cho biết họ không nhận được bất kỳ thông báo nào khi ứng dụng bị gỡ; và khi chất vấn, câu trả lời từ Google chỉ là: “xóa nhầm”.
Lịch sử lặp lại một cách đáng kinh ngạc: đằng sau những lần “xóa nhầm” liên tiếp ấy là thái độ ngạo mạn và định kiến rõ rệt của Google.
Không chỉ Google, Apple cũng đang “rình rập”. Ngày 9 tháng 8 năm 2018, App Store của Apple đã gỡ bỏ hơn 20.000 ứng dụng chỉ trong một đêm – trong đó, các ứng dụng tiền mã hóa chịu ảnh hưởng nặng nề, với nhiều ví bị xóa sổ. Hai tháng trước đó, Apple đã sửa đổi điều khoản kiểm soát tiền mã hóa trên App Store, siết chặt sự phát triển của nhiều loại ứng dụng như ví, giao dịch, khai thác, ICO…
Việc kiểm soát ứng dụng tiền mã hóa trên App Store đặc biệt nghiêm ngặt tại thị trường Trung Quốc: dù các nhà phát triển tuân thủ mọi quy định, khả năng ứng dụng được phê duyệt vẫn cực kỳ thấp. Do đó, họ buộc phải tìm cách né tránh quy trình kiểm duyệt chính thức bằng cách phát hành phiên bản “doanh nghiệp” (Enterprise) hoặc “TestFlight”. Tuy nhiên, do kênh phân phối không chính thống, người dùng thường xuyên gặp phải các vấn đề như “mất chữ ký”, “tự động thoát”, hoặc “ứng dụng hết hạn”, gây trải nghiệm tồi tệ.
Ngày 28 tháng 12 năm 2019, Brian Armstrong – CEO của Coinbase – đăng bài trên Reddit tiết lộ Apple đang loại bỏ chức năng DApp khỏi các ứng dụng trên App Store. Để “tuân thủ chính sách”, ví di động Coinbase Wallet sẽ gỡ bỏ tính năng trình duyệt DApp. Đầu năm nay, nhà cung cấp ví đa chuỗi TokenPocket cũng đã phải thực hiện động thái tương tự trên ứng dụng iOS của mình.
o2
Jack Dorsey – “đội quân ánh sáng” từ Thung lũng Silicon
Là CEO của Twitter đồng thời là một tín đồ Bitcoin lâu năm, Jack Dorsey có lẽ hiểu sâu sắc hơn ai hết về ý nghĩa của blockchain và tiền mã hóa. Trong quá trình điều hành Twitter, ông đã thấu hiểu những hệ lụy từ mô hình nền tảng quá tập trung.
Ngày 11 tháng 12, Jack Dorsey bất ngờ đăng liên tiếp nhiều tweet, tiết lộ kế hoạch tài trợ cho một nhóm nhỏ gồm năm thành viên độc lập – bao gồm kiến trúc sư mã nguồn mở, kỹ sư và nhà thiết kế – để nghiên cứu lộ trình xây dựng một tiêu chuẩn mạng xã hội mở và phi tập trung. Mục tiêu cuối cùng là để chính Twitter hưởng lợi từ dự án này.
Trong tweet của mình, Jack Dorsey chỉ rõ: mạng xã hội hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, mô hình “tập trung hóa” khó có thể xử lý hiệu quả nạn lạm dụng thông tin và thông tin sai lệch mà không làm gia tăng gánh nặng cho người dùng. Thứ hai, mạng xã hội đang dần xa rời chức năng cốt lõi là giúp người dùng đăng và xóa nội dung, thay vào đó chuyển sang “đề xuất thông minh” – thứ mà người dùng chỉ có thể tiếp nhận thụ động. Thứ ba, mạng xã hội thường dẫn dắt sự chú ý vào các chủ đề gây tranh cãi hay nội dung bạo lực, thay vì thông tin tích cực. Cuối cùng, Jack Dorsey khẳng định công nghệ blockchain cung cấp một giải pháp mở, bền vững, có khả năng quản trị – thậm chí tích hợp cơ chế khuyến khích bằng token. Dù còn nhiều việc phải làm, nhưng khung tổng thể đã hình thành.
Theo mô tả của Jack Dorsey, đây là một cuộc cải cách mạng xã hội từ con số 0. Twitter không có ý định kiểm soát toàn bộ dự án, mà chỉ mong muốn trở thành một thành viên trong công trình đồ sộ này – qua đó tiếp cận cộng đồng người dùng rộng lớn hơn và định hướng thuật toán đề xuất theo hướng tích cực. Dự án mang tính “khai phá” này được ông đặt tên là “Bluesky” (Bầu trời Xanh).
Ngay sau lời kêu gọi, chủ đề này đã tạo nên làn sóng tranh luận sôi nổi, với sự ủng hộ và đánh giá cao từ nhiều chuyên gia công nghệ. Trong giới tiền mã hóa, các nhân vật có tầm ảnh hưởng như Vitalik Buterin (Ethereum), Brendan Blumer (CEO block.one), Triệu Trường Bằng (Binance), Anthony Pompliano (Morgan Creek), và Charles Hoskinson (Cardano) đều bày tỏ sự đồng tình.
Anthony Pompliano (Pomp) – người sáng lập quỹ đầu tư Morgan Creek – gọi đây là “một dự án tuyệt vời”, và Jack Dorsey chính là người có đủ uy tín để thúc đẩy nó.
Brendan Blumer – CEO của block.one – cho biết nền tảng mạng xã hội phi tập trung VOICE dựa trên EOSIO đã được phát triển trong thời gian dài, và ông rất mong chờ được hợp tác với đội Bluesky để đẩy nhanh tiến độ.
Brian Armstrong – CEO của Coinbase – bày tỏ sự phấn khích khi thấy Twitter đầu tư vào “giao thức” thay vì “nền tảng”; ông nhấn mạnh rằng việc phát triển giao thức tuy khó khăn, nhưng chúng sở hữu những ưu điểm vượt trội trong việc sử dụng hợp lý, thúc đẩy hành vi lành mạnh và giảm rào cản cho người mới.
Không chỉ giới tiền mã hóa, nhiều chuyên gia từ các lĩnh vực truyền thống cũng tích cực đóng góp ý kiến: đội phát triển trình duyệt Firefox bày tỏ thiện chí, cho biết trong 15 năm qua họ đã đầu tư mạnh vào việc xây dựng một Internet mở và sẵn sàng hỗ trợ đội Bluesky; Neha Narula – Giám đốc Nghiên cứu Tiền mã hóa tại MIT – đã gửi tặng Jack Dorsey một báo cáo dày 100 trang về chủ đề “Xây dựng mạng xã hội phi tập trung”; Tim Pastoor – người sáng lập startup danh tính số 2way – so sánh cách làm của Jack Dorsey với việc AT&T tài trợ cho Phòng thí nghiệm Bell vào năm 1947 – nơi sau này cho ra đời những phát minh mang tính bước ngoặt như transistor, đèn LED và pin mặt trời.
Đằng sau sự hưởng ứng nhiệt liệt dành cho Jack Dorsey là sự bất mãn kéo dài của cộng đồng trước việc các “gã khổng lồ” độc quyền xâm phạm lợi ích người dùng, cùng khát khao thay đổi hiện trạng. Khi con người đã chán ngán môi trường mà quyền lợi và nghĩa vụ không cân xứng, việc rời đi và xây dựng lại là con đường tất yếu.
o3
Hành trình phá vây của thế giới tiền mã hóa
Đội Bluesky của Jack Dorsey sắp khởi hành, nhưng hành trình khám phá mạng xã hội phi tập trung thực chất đã trải qua nhiều năm thăng trầm.
Ngay từ năm 2011, Bill Ottman đã sáng lập Minds – một mạng xã hội phi tập trung mã nguồn mở, với mục tiêu cung cấp cho thế giới một nền tảng thay thế Facebook, miễn phí, mở và bền vững. Mục tiêu này dường như trùng khớp với tầm nhìn của Jack Dorsey. Minds cam kết bảo đảm tính minh bạch, bảo vệ quyền riêng tư và tự do ngôn luận cho người dùng. Trên nền tảng này, bất kỳ ai cũng có thể tự do tạo và xóa dữ liệu cá nhân. Theo Bill Ottman, trong tiến trình phát triển, các hệ thống mã nguồn mở cuối cùng sẽ trở thành xu hướng chủ đạo – giống như Wikipedia. Và khi chính phủ siết chặt kiểm soát dư luận, Minds có thể trở thành “thiên đường” cuối cùng cho người dùng.
Mạng xã hội phi tập trung Steemit
Steemit – mạng xã hội phi tập trung ra đời năm 2016 – có lẽ là nền tảng phổ biến nhất hiện nay dựa trên công nghệ blockchain. Khác với Minds – được khởi xướng vì mục tiêu tự do ngôn luận – Steemit vận hành dựa trên nền tảng kinh tế tiền mã hóa. Trang chủ của Steemit in đậm bốn chữ “diệu bút sinh kim”, nhắc nhở người dùng rằng những ý tưởng xuất sắc có thể chuyển hóa thành giá trị hữu hình.
Trên Steemit, người dùng vẫn có thể đăng tải bất kỳ nội dung nào mà không bị xóa – nhưng cơ chế kiểm duyệt nội bộ sẽ hạn chế nội dung rác xuất hiện trên trang chủ. Nếu đa số người dùng bỏ phiếu phản đối một nội dung, “trọng số” (weight) của tác giả sẽ bị giảm; việc liên tục đăng tải nội dung rác sẽ khiến tác giả “mất uy tín”, và dù họ vẫn có quyền đăng bài, sẽ chẳng ai nhìn thấy chúng.
Ngoài các nền tảng dựa trên văn bản và hình ảnh, DTube đã nỗ lực xây dựng một trang web video phi tập trung dựa trên blockchain. Nền tảng này sử dụng hệ thống khuyến khích bằng tiền mã hóa dựa trên mạng Steem – tương tự Steemit – và lưu trữ hình ảnh & video trên hệ thống phi tập trung IPFS.
Giống như các nền tảng mạng xã hội phi tập trung khác, DTube hướng tới việc xây dựng một mạng lưới giá trị chống kiểm duyệt, minh bạch và không cần xin phép. Trên DTube, sẽ không còn cảnh các blogger bị YouTube tùy tiện xóa video; các nhà sáng tạo nội dung có thể tập trung vào công việc thay vì lo lắng về các quy định kiểm soát của nền tảng.
Không chỉ các nền tảng lâu đời, các dự án mới cũng liên tục xuất hiện. Ngày 1 tháng 6 năm 2019, tại hội nghị June1 của block.one – công ty mẹ của blockchain EOS – đã công bố sẽ ra mắt mạng xã hội phi tập trung mang tên Voice. Ngoài các đặc tính thông thường, Voice còn giới thiệu khái niệm “UBI – Thu nhập cơ bản phổ quát”, nhằm giúp mỗi người đều có thể cất lên tiếng nói của mình trên blockchain.
Dẫu hành trình khám phá các nền tảng phi tập trung đã có những hình hài ban đầu, bên trong vẫn tiềm ẩn vô vàn vấn đề.
Trong mô hình khuyến khích kinh tế tiền mã hóa, động cơ viết bài và chia sẻ của người dùng không còn thuần túy: nạn sao chép, đạo văn, nội dung trùng lặp tràn lan; hành vi “câu like” khiến người sáng tạo nội dung gốc bức xúc. Đồng thời, do thiếu cơ chế kiểm soát mạnh, việc lạm dụng nội dung khiêu dâm, bạo lực, quảng cáo cũng khiến các đội dự án tốn nhiều thời gian và nguồn lực để xử lý. Hơn nữa, vì các nền tảng này được xây dựng trên blockchain, người dùng đầu tiên thường là các chuyên gia và người trong ngành – dẫn đến tỷ lệ nội dung về blockchain áp đảo so với các lĩnh vực nhân văn, nghệ thuật, đời sống… Bên cạnh đó, rào cản gia nhập cao và chi phí học tập lớn khiến tốc độ tăng trưởng người dùng chậm, khó hình thành các hành vi xã hội thực sự.
Dẫu vậy, thời thế đã thay đổi, và sự phát triển của công nghệ mang đến cho con người nhiều lựa chọn hơn. Liệu ngành công nghiệp tiền mã hóa có thể phá vỡ chiếc lồng sắt của thế giới truyền thống hay không – vẫn còn cần trải qua vô số thử thách.