1.1 Bối cảnh
Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (sau đây gọi tắt là “Ngân hàng Trung ương”) đã nghiên cứu tiền tệ kỹ thuật số do nhà nước phát hành trong thời gian dài và việc ra mắt sắp diễn ra. Từ năm 2014, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đã thành lập một nhóm chuyên gia đặc biệt để nghiên cứu tiền tệ kỹ thuật số do nhà nước phát hành. Cuối năm 2019, tạp chí Caijing đưa tin rằng Đồng tiền kỹ thuật số điện tử thanh toán của Trung Quốc (Digital Currency Electronic Payment – DCEP) đang được thử nghiệm tại Thâm Quyến và đã ở “giai đoạn trước khi ra đời”, chuẩn bị bước vào các tình huống ứng dụng thực tế. Tháng 1/2020, Ngân hàng Trung ương cho biết công tác thiết kế tổng thể, xây dựng tiêu chuẩn, phát triển chức năng và kiểm thử tích hợp cho tiền tệ kỹ thuật số do nhà nước phát hành cơ bản đã hoàn tất.
Tháng 4/2020, tại Hội nghị truyền hình – truyền thanh toàn quốc về công tác tiền mặt, vàng bạc và an ninh bảo vệ năm 2020, Ngân hàng Trung ương nêu rõ cần tăng cường thiết kế tổng thể, kiên quyết thúc đẩy công tác nghiên cứu và phát triển tiền tệ kỹ thuật số do nhà nước phát hành, đồng bộ cải cách hệ thống phát hành và thu hồi tiền mặt, đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển đổi nghiệp vụ xử lý tiền giấy, bảo vệ kho phát hành và vận chuyển quỹ phát hành.
DCEP có thể đang trong giai đoạn thử nghiệm. Theo báo cáo của tạp chí Caijing về kế hoạch thử nghiệm DCEP, cơ quan quản lý và các đơn vị tham gia thử nghiệm đã được xác định rõ ràng:
1) Cơ quan quản lý: DCEP do Cục Tiền mặt – Vàng bạc thuộc Ngân hàng Trung ương chủ trì, còn Viện Nghiên cứu Tiền tệ Kỹ thuật số thuộc Ngân hàng Trung ương chịu trách nhiệm triển khai cụ thể. Phòng Quản lý Tiền tệ Kỹ thuật số và Chống làm giả trực thuộc Cục Tiền mặt – Vàng bạc là phòng ban chính thức duy nhất liên quan đến DCEP.
2) Các tổ chức tham gia thử nghiệm: gồm bốn ngân hàng thương mại nhà nước lớn (Ngân hàng Công Thương Trung Quốc, Ngân hàng Nông nghiệp Trung Quốc, Ngân hàng Trung Quốc và Ngân hàng Xây dựng Trung Quốc), cùng ba nhà cung cấp dịch vụ viễn thông lớn (China Mobile, China Telecom và China Unicom).
3) Các tình huống thử nghiệm: bao gồm giao thông, giáo dục, y tế, tiêu dùng… nhằm tiếp cận người dùng cuối (C-end). Các ngân hàng tham gia thử nghiệm có thể lựa chọn tình huống phù hợp dựa trên thế mạnh riêng.
4) Địa điểm thử nghiệm: DCEP hiện đang được thử nghiệm tại Thâm Quyến và cũng có khả năng triển khai tại Tô Châu. Gần đây, Công ty Công nghệ Tài chính Dương Tử Giang (thuộc Ngân hàng Trung ương) đang tuyển gấp nhân sự chuyên về blockchain. Bốn ngân hàng lớn đều đã thành lập các nhóm dự án phát triển kín DCEP tại Bắc Kinh.
5) Kế hoạch thử nghiệm: chia làm hai giai đoạn — thử nghiệm quy mô nhỏ trong môi trường khép kín vào cuối năm 2019 và triển khai quy mô lớn tại Thâm Quyến vào năm 2020.
6) Tiến độ thử nghiệm: các công việc kiểm thử như xây dựng tiêu chuẩn liên quan đến DCEP và tích hợp với hệ thống thanh toán đang được tiến hành song song.
Việc ra mắt DCEP xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Theo các phát biểu công khai của giới chức Ngân hàng Trung ương, những nguyên nhân chính bao gồm:
1. Đáp ứng xu thế kinh tế số và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế số.
2. Hệ thống tiền giấy hiện hành tồn tại một số vấn đề, ví dụ: (1) chi phí cao trong các khâu phát hành, in ấn, thu hồi và lưu trữ; hệ thống lưu thông phân cấp nhiều tầng; (2) bất tiện khi mang theo; (3) dễ bị làm giả, tính ẩn danh không kiểm soát được, tiềm ẩn rủi ro bị sử dụng vào các hoạt động phạm pháp như rửa tiền.
3. Giúp kiềm chế nhu cầu của công chúng đối với tiền mã hóa tư nhân, bảo vệ chủ quyền tiền tệ kỹ thuật số quốc gia.
4. Tạo điều kiện cho chính sách lãi suất âm, đồng thời giải quyết cơ bản vấn đề mà chính sách lãi suất âm gặp phải do người dân rút tiền mặt.
1.2Quan điểm khác biệt so với thị trường
Các nhà cung cấp dịch vụ có kinh nghiệm và giấy phép thanh toán có tiềm năng trở thành nhà vận hành ví DCEP. Thị trường cho rằng DCEP áp dụng mô hình vận hành hai lớp “Ngân hàng Trung ương – Ngân hàng Thương mại”, nên các tổ chức ngoài hệ thống ngân hàng thương mại không thể tham gia. Tuy nhiên, dựa trên các bằng sáng chế do Ngân hàng Trung ương đăng ký, chúng tôi nhận thấy “ví” lưu trữ DCEP có thể thực hiện chức năng chuyển khoản và thanh toán mà không nhất thiết phải phụ thuộc trực tiếp vào tài khoản ngân hàng. Chúng tôi đánh giá rằng các nhà cung cấp dịch vụ có kinh nghiệm và giấy phép thanh toán có khả năng tham gia vào chuỗi giá trị DCEP và thu phí dịch vụ thanh toán.
DCEP có thể tích hợp chức năng hợp đồng thông minh nhằm thực hiện phát hành có mục tiêu và giám sát. Thị trường cho rằng DCEP chỉ đơn thuần là phiên bản kỹ thuật số của tiền pháp định. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng thị trường đã đánh giá thấp tầm nhìn và hiệu quả triển khai tiềm năng của DCEP. Định vị của tiền tệ kỹ thuật số do Ngân hàng Trung ương phát hành là “tiền mặt kỹ thuật số”, một trong những mục tiêu phát hành là giải quyết vấn đề khó giám sát tiền mặt vật lý. Theo các bằng sáng chế do Ngân hàng Trung ương nộp, để đạt được mục tiêu này, DCEP có thể tích hợp chức năng hợp đồng thông minh, khiến DCEP chỉ có hiệu lực khi đáp ứng các điều kiện nhất định (ví dụ: trạng thái kinh tế, thời điểm, mức lãi suất hoặc chủ thể nhận tiền cụ thể).
Phương tiện lưu trữ DCEP có thể bao gồm thẻ thông minh tích hợp chip. Thị trường cho rằng phương tiện lưu trữ DCEP chỉ là ứng dụng (App). Tuy nhiên, dựa trên các bằng sáng chế do Ngân hàng Trung ương đăng ký, chúng tôi cho rằng Ngân hàng Trung ương cũng có thể xem xét sử dụng các phương tiện như thẻ thông minh tích hợp chip — đặc biệt là trong các phương án do Viện Khoa học – Công nghệ In ấn thuộc Ngân hàng Trung ương đề xuất. Nếu điều này trở thành hiện thực, các nhà sản xuất chip có khả năng lưu trữ an toàn cũng sẽ hưởng lợi.
Cơ hội trong lĩnh vực an ninh giao dịch và phát triển ứng dụng DCEP không thể bỏ qua. Thị trường cho rằng cơ hội đầu tư trong chuỗi giá trị DCEP chỉ nằm ở các lĩnh vực như xác thực danh tính và dịch vụ thanh toán. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng cơ hội trong các lĩnh vực như an ninh giao dịch và phát triển ứng dụng cũng rất đáng chú ý. Ví dụ, do DCEP có mức độ an toàn cao hơn tiền gửi ngân hàng thương mại nhưng có mệnh giá tương đương, thị trường phi chính thức (OTC) về DCEP có thể hình thành trong cộng đồng — đây là một rủi ro đáng quan tâm. Ngoài ra, dựa trên các bài phát biểu của ông Diêu Tiền – Giám đốc Viện Nghiên cứu Tiền tệ Kỹ thuật số thuộc Ngân hàng Trung ương và các bằng sáng chế liên quan, DCEP có thể tham gia vào các hoạt động như khớp lệnh đầu tư – tài trợ hoặc các tình huống ứng dụng khác, do đó các nhà sản xuất cần đặc biệt chú ý tới những cơ hội này.
1.3 Đề xuất đầu tư
Chúng tôi đề xuất tập trung vào chuỗi giá trị và nắm bắt ba chủ đề trọng điểm: “Công nghệ thông tin ngân hàng”, “Xác thực danh tính” và “Dịch vụ thanh toán”:
1) Công nghệ thông tin ngân hàng. Dù là phát triển hệ thống tiền tệ kỹ thuật số cho Ngân hàng Trung ương hay các ngân hàng thương mại, dù là bổ sung các trường dữ liệu đặc thù cho tiền tệ kỹ thuật số hay phát triển hệ thống truy cập và ứng dụng dành cho người dùng, DCEP đều không thể thiếu vai trò của các nhà cung cấp dịch vụ CNTT ngân hàng. Ví dụ: Công ty Phần mềm Kēlán, Công ty Công nghệ Tràng Lượng, Công ty Tứ Phương Tinh Sáng…
2) Xác thực danh tính. Trong các bằng sáng chế liên quan đến tiền tệ kỹ thuật số do Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đăng ký, xác thực danh tính là một khâu không thể thiếu, và các công nghệ liên quan bao gồm mật mã học và chứng chỉ xác thực (CA). Chúng tôi đánh giá cao các công ty có dự trữ công nghệ liên quan, ví dụ: Công ty Vệ Sĩ Thông, Công ty Chứng thực Số, Công ty Cát Nhĩ Phần Mềm…
3) Dịch vụ thanh toán. Mặc dù DCEP áp dụng mô hình vận hành hai lớp “Ngân hàng Trung ương – Ngân hàng Thương mại”, nhưng từ các bằng sáng chế, chúng tôi nhận thấy các “nhà cung cấp ví” bên ngoài hệ thống ngân hàng thương mại cũng có thể đảm nhận vai trò quan trọng, và các nhà sản xuất có kinh nghiệm hoặc giấy phép thanh toán điện tử có tiềm năng được lựa chọn tham gia thử nghiệm. Ví dụ: Công ty Hải Liên Kim Huy, Công ty Tân Đại Lục…
Ngoài ra, bốn ngân hàng thương mại lớn (Công Thương, Nông Nghiệp, Trung Quốc và Xây Dựng) chịu trách nhiệm cung cấp tiền tệ kỹ thuật số cho công chúng, trong khi ba nhà cung cấp dịch vụ viễn thông lớn (China Mobile, China Telecom và China Unicom) có thể tham gia vào công tác cải tạo và nâng cấp hệ thống CNTT ngân hàng. Các tổ chức phục vụ các ngân hàng lớn và nhà cung cấp viễn thông nói trên cũng có tiềm năng phát huy vai trò quan trọng trong quá trình phát triển DCEP.
1.4 Cảnh báo rủi ro
Công tác nghiên cứu và phát triển tiền tệ kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương chậm lại; tiến độ triển khai tiền tệ kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương không đạt kỳ vọng.