Bài viết gốc: “Làm thế nào để thực hiện các khoản thanh toán nhỏ bằng Mạng Lightning của Bitcoin?”
Tác giả: Jonas Gross, Chủ tịch Hiệp hội Euro Kỹ thuật số (DEA)
Biên dịch: Viện Nghiên cứu Bạch Trạch
Mạng Lightning của Bitcoin đang ngày càng phổ biến. Sự phát triển của mạng lưới này diễn ra mạnh mẽ, với tổng giá trị hơn 4.800 BTC (tương đương hơn 90 triệu USD) đang được khóa trong hệ thống. Bên cạnh đó, sự tham gia của các tổ chức vào Mạng Lightning cũng tăng đáng kể. Điển hình, Lightning Labs—đơn vị đóng góp chính cho giao thức Lightning—đã huy động thành công 70 triệu USD trong vòng gọi vốn Series B đầu năm nay. Số lượng doanh nghiệp cung cấp dịch vụ liên quan đến Mạng Lightning cũng đang tăng nhanh chóng.
Bài viết này sẽ giải đáp hai câu hỏi then chốt: Vì sao chúng ta cần mạng Lightning và cách sử dụng nó như thế nào?
Bitcoin với tư cách hệ thống thanh toán toàn cầu
Với tư cách một hệ thống thanh toán phi tập trung, Bitcoin sở hữu nhiều ưu điểm nổi bật, cho phép chuyển tiền xuyên biên giới mà không cần thông qua bất kỳ bên trung gian nào.
Một trong những ưu điểm nổi bật nhất của Bitcoin là rào cản tham gia cực thấp. Chỉ cần có thiết bị kết nối internet, bất kỳ ai trên thế giới cũng có thể sử dụng Bitcoin mà không bị loại trừ, góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện. Hơn nữa, Bitcoin được xem như một loại tài sản kỹ thuật số khan hiếm, hay còn gọi là "vàng kỹ thuật số". Mỗi Bitcoin có thể chia nhỏ tới 100 triệu satoshi, tương tự như việc chia 1 đô la thành 100 xu. Khác với tiền pháp định, tổng nguồn cung Bitcoin bị giới hạn ở 21 triệu đồng, nên không thể bị pha loãng giá trị.
Tuy nhiên, mạng lưới Bitcoin hiện tại vẫn tồn tại một số hạn chế. Để đảm bảo tính phi tập trung, mạng lưới phải đánh đổi bằng thông lượng giao dịch—tức số lượng giao dịch có thể xử lý mỗi giây. Hiện tại, Bitcoin chỉ có thể xác nhận tối đa bảy giao dịch mỗi giây.
Xét về khía cạnh hệ thống thanh toán, thông lượng này là chưa đủ. Các dịch vụ thanh toán truyền thống như Visa hay Mastercard có thể xử lý hàng nghìn giao dịch mỗi giây, nhờ khả năng mở rộng vượt trội—dù chúng hoàn toàn tập trung. Trong khi đó, giao dịch trên mạng Bitcoin thường cần nhiều thời gian xác nhận hơn, nên chưa phù hợp cho các thanh toán hàng ngày.
Một hạn chế nữa của Bitcoin là khó áp dụng cho các giao dịch nhỏ lẻ. Lý do là mỗi lần giao dịch đều phải trả phí, và phí này phụ thuộc vào dung lượng lưu trữ mà giao dịch chiếm dụng. Dung lượng càng lớn thì phí càng cao. Hiện tại, trung bình mỗi giao dịch Bitcoin tốn khoảng 1 USD, bất kể giá trị giao dịch là bao nhiêu. Vào thời điểm nhu cầu tăng đột biến như năm 2017, phí giao dịch thậm chí có lúc vọt lên hơn 60 USD. Đối với các khoản thanh toán lớn, mức phí này có thể chấp nhận được, nhưng với những giao dịch nhỏ thì lại trở nên quá đắt đỏ.
Mạng Lightning chính là giải pháp cho vấn đề này
Mạng Lightning ra đời với mục tiêu biến Bitcoin thành một phương tiện thanh toán phổ biến trong đời sống hàng ngày. Giải pháp này nhằm tăng đáng kể khả năng xử lý giao dịch mà vẫn đảm bảo tính phi tập trung – yếu tố nền tảng để trở thành một mạng lưới thanh toán đạt chuẩn. Nói cách khác, người dùng có thể thực hiện nhiều giao dịch hơn với chi phí cực thấp và tốc độ gần như tức thời. Dù whitepaper của Bitcoin đã xuất hiện từ năm 2008, ý tưởng về Mạng Lightning mới manh nha từ năm 2015 và bắt đầu được phát triển vào năm 2016. Đến năm 2018, những người dùng tiên phong đã bắt đầu trải nghiệm công nghệ này. Kể từ đó, Lightning Network đã có những bước phát triển vượt bậc. Tuy nhiên, dù khối lượng giao dịch đã tăng lên đáng kể và việc áp dụng ngày càng rộng rãi, tính đến năm 2022, Mạng Lightning vẫn được xem là một công nghệ non trẻ.
Vậy Lightning Network giải quyết vấn đề thông lượng giao dịch thấp và phí cao như thế nào? Mấu chốt nằm ở chỗ không phải mọi giao dịch đều được ghi trực tiếp lên blockchain (tức là "on-chain"). Phần lớn thanh toán được thực hiện "off-chain" giữa các bên với nhau, và chỉ khi cần thiết (như khi kết thúc kênh thanh toán) thì mới được tổng kết và ghi lên blockchain ("thanh toán cuối cùng"). Nhờ vậy, giao dịch của người dùng được xử lý gần như ngay lập tức với chi phí cực thấp. Khi chuyển tiền qua Lightning Network, bạn không cần chờ đợi xác nhận từ mạng lưới Bitcoin; mọi thanh toán đều diễn ra tức thì.
Cơ chế hoạt động của Lightning Network
Để hình dung rõ hơn về cách Lightning Network vận hành, chúng ta hãy cùng phân tích một ví dụ cụ thể.
Hãy tưởng tượng bạn và nhóm bạn đang có một buổi tối vui vẻ tại quán bar. Bạn muốn mời mọi người một vòng đồ uống, nhưng thanh toán từng ly riêng lẻ thì thật phiền phức. Thay vào đó, bạn đưa thẻ tín dụng cho bartender. Mỗi lần gọi đồ, bartender sẽ ghi lại một "phiếu nợ". Cuối buổi, tất cả các phiếu này sẽ ��ược tổng hợp thành một hóa đơn duy nhất để bạn thanh toán.
Những "phiếu nợ" này chính là cách mạng Lightning hoạt động. Khi bạn gửi yêu cầu giao dịch qua kênh Lightning (off-chain), đối tác sẽ mở một "kênh thanh toán" với bạn—giống như việc bạn "ghi nợ" với bartender. Về lý thuyết, hai bên có thể tạo ra vô số phiếu như vậy. Chỉ đến khi kết thúc, toàn bộ số dư cuối cùng mới được quyết toán một lần trên mạng Bitcoin chính (on-chain).
Sử dụng mạng Lightning của Bitcoin như thế nào?
1. Thiết lập ví
Trước tiên, bạn cần tải và thiết lập một ví Lightning trên điện thoại hoặc máy tính. Quá trình này khá đơn giản, tương tự như khi bạn tạo một ví Bitcoin tự quản (self-custody) – nơi bạn nắm giữ chìa khóa riêng tư của chính mình.
Hiện có khá nhiều lựa chọn ví Lightning, chẳng hạn như Zeus, BlueWallet, Phoenix hay Breeze. Dưới đây, chúng ta sẽ lấy ví dụ với Phoenix để minh họa.
Sau khi tải Phoenix Wallet từ cửa hàng ứng dụng, bạn hãy nhấn vào nút «Tạo ví mới».
Sau khi tạo ví, bạn đã có thể nhận tiền. Chỉ cần nhấn vào nút «Nhận» là được.
Lưu ý: Khoản thanh toán đầu tiên bạn nhận được phải có giá trị tối thiểu là 10.000 satoshi (tương đương 0,0001 BTC).
Vì Phoenix Wallet là ví tự lưu trữ (self-custody), bạn hoàn toàn chịu trách nhiệm bảo vệ cụm từ khôi phục (recovery phrase). Hãy nhấp vào nút «Cụm từ khôi phục» trong ứng dụng để xem dãy từ này, sau đó ghi chép và cất giữ nó thật cẩn thận. Đây chính là seed phrase, chìa khóa duy nhất để bạn khôi phục lại private key và public key của mình.
2. Nạp tiền vào ví
Tiếp theo, bạn cần nạp tiền vào ví Lightning. Hãy chuyển Bitcoin từ ví tự lưu ký (non-custodial) của bạn hoặc từ tài khoản tại các sàn như Coinbase hay Binance sang ví mạng Lightning. Công việc của bạn rất đơn giản: nhập địa chỉ nhận trên mạng Lightning và xác nhận giao dịch bằng khóa riêng tư.
Để đảm bảo an toàn, bạn nên chờ giao dịch được xác nhận đủ số l��n trên chuỗi khối Bitcoin (thường là 6 lần, mất khoảng 60 phút) trước khi coi khoản tiền đã được chuyển thành công.
3. Thiết lập kênh thanh toán
Tiếp theo, bạn cần thiết lập một kênh thanh toán với đối tác giao dịch. Ví dụ, nếu muốn thanh toán một ly cà phê qua mạng Lightning, bạn có thể mở kênh thanh toán trực tiếp tại quán.
Khi mở kênh, bạn sẽ chuyển một khoản tiền vào đó. Số tiền này sau đó có thể được dùng để thực hiện mọi giao dịch trong phạm vi kênh đã thiết lập.
4. Bắt đầu thanh toán
Sau khi nạp tiền vào kênh thanh toán, bạn có thể thực hiện giao dịch trực tiếp trong đó. Chẳng hạn, quán cà phê có thể tạo hóa đơn Lightning Network (dưới dạng mã QR) để bạn quét bằng ví điện tử (như ví Phoenix đã đề cập). Việc còn lại chỉ là xác nhận thanh toán trên ví của mình.
Tổng kết
Thiết lập một ví Lightning Network chỉ mất vài phút. Việc nạp tiền lần đầu vào ví và kênh thanh toán Lightning Network thường mất khoảng một giờ. Một khi BTC trong ví và kênh thanh toán đã sẵn sàng, bạn có thể thực hiện thanh toán tức thì thông qua mạng Lightning. Nhờ đó, ưu điểm chính của mạng này được phát huy tối đa: tốc độ giao dịch nhanh chóng với chi phí cực thấp. Điều này đặc biệt hữu ích cho các giao dịch nhỏ lẻ, chẳng hạn như mua một tách cà phê.
Trên thực tế, bạn không cần phải mở kênh thanh toán riêng cho từng quán cà phê yêu thích. Ví Lightning không tạo kênh mới mà sẽ định tuyến khoản tiền thông qua các kênh có sẵn để đến đúng đích. Quá trình định tuyến này phụ thuộc vào dung lượng kênh và sự phân bổ tính thanh khoản. Để đảm bảo tỷ lệ giao dịch thành công cao và độ tin cậy, người dùng không nên chỉ chăm chăm tối ưu hóa để có phí định tuyến thấp nhất. Chiến lược định tuyến "ích kỷ" như vậy sẽ làm hao hụt dung lượng kênh và về lâu dài có thể khiến mạng Lightning xử lý được ít giao dịch hơn.