Gần đây, sự kiện tấn công Lendf.me và sự cố "zero-dollar" của MakerDAO đã đưa DeFi trở thành tâm điểm chú ý, buộc cộng đồng phải nhìn nhận lại thực trạng và những vấn đề tương lai của lĩnh vực này. Kể từ năm 2019, khái niệm DeFi luôn nhận được sự quan tâm lớn và được giới chuyên môn đánh giá cao. Tuy nhiên, trong đợt sụt giảm mạnh của thị trường tiền mã hóa hồi tháng Ba vừa qua, nhiều dự án DeFi đã bộc lộ những điểm yếu nghiêm trọng trong thiết kế cơ chế và vấn đề bảo mật, khiến tổng giá trị tài sản bị khóa (TVL) của toàn bộ hệ sinh thái sụt giảm thảm hại. Vậy hiện tại DeFi đang đối mặt với những thách thức nào? Triển vọng phát triển trong tương lai ra sao?
Hôm nay, OKEx phối hợp cùng CarbonValue tổ chức buổi tọa đàm trực tuyến với chủ đề “Thời kỳ hậu đại dịch: Cơ hội và thách thức của DeFi” trong nhóm truyền thông blockchain. Chúng tôi rất vinh dự được đón tiếp bốn chuyên gia giàu kinh nghiệm trong ngành để cùng chia sẻ và giải đáp các thắc mắc trên. Các vị khách mời gồm: Ông Tào Dẫn (Cao Dẫn) từ Quỹ Phục hưng Kỹ thuật số; Bà Dương Hà, Nhà sáng lập & CEO Chengdu ChainSafe; Ông Bàn Siêu (Bàn Siêu), Trưởng đại diện khu vực Trung Quốc của MakerDAO; và Ông William, Nhà nghiên cứu trưởng của OKEx.
Dưới đây là nội dung chi tiết buổi thảo luận:
Câu hỏi: Đối với đa số người dùng, DeFi là một khái niệm vừa quen vừa lạ, và cho đến nay định nghĩa về nó vẫn còn khá mơ hồ. Ví dụ, xét theo nghĩa đen, DeFi có nghĩa là “Tài chính phi tập trung”. Tuy nhiên, trong lĩnh vực tài chính truyền thống, mô hình cho vay ngang hàng (P2P) cũng mang một số đặc điểm “phi tập trung”, nhưng rõ ràng P2P không thuộc phạm trù DeFi. Xin quý vị khách mời chia sẻ quan điểm cá nhân về DeFi. Trước tiên, xin mời ông Tào Dẫn.
Ông Tào Dẫn: Tên gọi “DeFi” dễ gây hiểu lầm: “phi tập trung” không phải là mục tiêu, mà chỉ là phương tiện để đạt được mục tiêu đó. Theo tôi, DeFi không đơn thuần chỉ một công nghệ hay sản phẩm cụ thể, mà là một phong trào xã hội và dòng tư tưởng—một phong trào sử dụng phần mềm nguồn mở và mạng lưới phi tập trung để biến các sản phẩm tài chính thành những giao thức minh bạch, vận hành tự động mà không cần sự can thiệp của bên trung gian đáng tin cậy hay cơ quan điều hành tập trung.
Ưu thế của DeFi không nằm ở yếu tố “phi tập trung”, mà ở tính “không cần cấp phép” (permissionless), khả năng loại bỏ trung gian và tự động hóa—từ mô hình P2P (peer-to-peer) chuyển sang P2C (peer-to-contract), nhờ đó xóa bỏ rủi ro đối tác vốn tồn tại trong tài chính truyền thống.
Tuy nhiên, đi kèm với đó là những rủi ro mới phát sinh từ “hợp đồng” (contract), chẳng hạn như rủi ro bảo mật giao thức hoặc thao túng giá. Điểm tích cực là mọi rủi ro từ hợp đồng đều công khai, có thể mô phỏng trước khi triển khai và dễ dàng phát hiện, xử lý nhanh chóng khi sự cố xảy ra.
Bà Dương Hà: Về câu hỏi này, tôi hiểu DeFi là Tài chính Phi tập trung (Decentralized Finance). DeFi còn được gọi là Tài chính Mở (Open Finance), một trong những lĩnh vực nổi bật nhất trong hệ sinh thái blockchain hai năm trở lại đây. DeFi hướng tới việc sử dụng công nghệ blockchain để khắc phục những điểm yếu của tài chính truyền thống tập trung, như: quy trình thẩm định rườm rà, thiếu minh bạch, bất bình đẳng trong hệ thống và rủi ro giao dịch tiềm ẩn.
Ngành DeFi có thể được chia nhỏ thành các mảng như: stablecoin, cho vay, thanh toán, phái sinh, sàn giao dịch phi tập trung (DEX) và quản lý tài sản. Trong hệ thống DeFi, người dùng hoàn toàn kiểm soát tài sản và dữ liệu cá nhân khi sử dụng dịch vụ tài chính; đồng thời, toàn bộ nền tảng có tính mở rất cao, cho phép người dùng ở bất kỳ đâu trên thế giới tham gia bất cứ lúc nào. So với mô hình tài chính truyền thống, DeFi không chỉ nâng cao tính minh bạch mà còn thực thi toàn bộ giao thức thông qua hợp đồng thông minh, từ đó giảm thiểu đáng kể nhiều rủi ro tiềm ẩn như chi phí can thiệp thủ công hay tỷ lệ nợ xấu.
Ông Bàn Siêu: Về định nghĩa DeFi, tôi từng có bài viết phân tích riêng; hôm nay xin nhấn mạnh lại: giống như đa số thuật ngữ trong blockchain, “DeFi” là một khẩu hiệu quảng bá bắt tai, nghe có vẻ “cao cấp và hoành tráng”, chứ không phải mô tả chính xác bản chất. Khẩu hiệu này khiến “sự phi tập trung trong tài chính” trở thành một kết quả đã đạt được, thay vì một quá trình đang diễn ra. Vì vậy, cũng dễ hiểu khi DeFi gây ra nhiều hiểu lầm, mơ hồ và thậm chí là tranh cãi.
Khi nói về tài chính phi tập trung, chúng ta thường lấy “phi tập trung” (blockchain) làm chủ thể, rồi mới thiết kế các ứng dụng và giao thức mang tính tài chính. Tuy nhiên, để hiểu một cách toàn diện và hệ thống hơn, tôi nghiêng về việc lấy “tài chính” làm chủ thể, từ đó suy ngẫm xem những lĩnh vực nào có thể áp dụng mô hình phi tập trung và lợi ích đạt được là gì.
Tính phân tán không phải là đặc trưng độc quyền của blockchain; còn tính minh bạch, khả năng chống kiểm duyệt và bất biến lại khó hòa hợp với ngành tài chính. Theo tôi, cốt lõi và ưu thế của tài chính phi tập trung nằm ở khái niệm “không cần cấp phép” (permissionless).
“Không cần cấp phép” gồm ba cấp độ: nhà phát triển không cần cấp phép, sổ cái không cần cấp phép và người dùng không cần cấp phép—lần lượt tương ứng với mã nguồn mở, blockchain công khai và tài khoản mở. Chỉ cần một dự án tài chính đáp ứng yêu cầu “người dùng không cần cấp phép” thì đã có thể xếp vào phạm trù tài chính phi tập trung; trong khi hai cấp độ còn lại thường đòi hỏi sự cân bằng giữa hiệu suất, bảo mật và mức độ phi tập trung.
Ông William: Khái niệm DeFi lần đầu tiên được ông Brendan Forster, nhà sáng lập dự án Dharma, đề xuất. Tháng 8/2018, ông Forster đăng bài viết trên Medium với tiêu đề “Announcing De.Fi, A Community for Decentralized Finance Platforms”, trong đó lần đầu nêu rõ khái niệm DeFi (Decentralized Finance), đánh dấu sự ra đời chính thức của DeFi. Chỉ khi thỏa mãn đủ bốn điều kiện dưới đây, một dự án mới được coi là DeFi thực thụ.
Câu hỏi: Cảm ơn những chia sẻ sâu sắc của bốn vị chuyên gia. Tiếp theo, chúng ta chuyển sang câu hỏi thứ hai. Hiện nay, hai dự án MakerDAO và Compound chiếm phần lớn thị phần, trong đó riêng MakerDAO đã chiếm tới 53,3% tổng giá trị tài sản bị khóa (TVL) của toàn bộ hệ sinh thái DeFi. Làm thế nào để nhìn nhận hiện tượng “luật 2-8” (80/20) đang xuất hiện trong lĩnh vực DeFi? Liệu hiện tượng này có mâu thuẫn với nguyên tắc “phi tập trung” mà DeFi luôn tuyên bố? Đây là lĩnh vực chuyên sâu của ông Bàn Siêu, xin mời ông chia sẻ trước.
Ông Bàn Siêu: Thực tế, ban đầu thị phần của Maker từng vượt trên 80%. Việc xuất hiện “gã khổng lồ” trên thị trường không phải điều xấu, bởi đó là dấu hiệu của hiệu ứng quy mô.
Maker là một giao thức nền tảng, bất kỳ ứng dụng nào cũng có thể phát triển dựa trên đó. Trên thực tế, 90% ứng dụng DeFi đều sử dụng Dai. Đối với nhà phát triển, việc xây dựng một ứng dụng DeFi hoàn toàn không gặp rào cản vận hành: họ có thể tận dụng các công cụ nguồn mở sẵn có để nhanh chóng lặp lại và phát triển sản phẩm, đồng thời hưởng lợi từ hiệu ứng mạng vốn có.
Về phía người dùng, chỉ cần sở hữu một cụm từ khôi phục (mnemonic phrase) gồm khoảng chục từ là đã có thể tạo tài khoản, thực hiện chuyển tiền, giao dịch, cho vay… Đây là mức độ mở chưa từng có trong bất kỳ hệ thống tài chính truyền thống nào: không giới hạn, không định kiến. Phân bổ giá trị tài sản bị khóa chỉ là một trong nhiều tiêu chí đánh giá mức độ phi tập trung.
Ông Tào Dẫn: Tôi cũng cho rằng điều này không mâu thuẫn. Đặc điểm nổi bật của DeFi là “không cần cấp phép” và “loại bỏ trung gian”, do đó tài sản có thể di chuyển gần như không ma sát giữa các giao thức. Hệ quả tất yếu là tài sản sẽ đổ dồn về các giao thức hàng đầu, tạo ra hiệu ứng quy mô: tài sản trong giao thức càng nhiều thì tính thanh khoản càng cao, tín hiệu giá càng hiệu quả và chi phí vốn càng thấp.
Ngược lại, trong tài chính trung gian truyền thống, giữa các tổ chức tồn tại vô số rào cản, thậm chí còn có biện pháp kiểm soát vốn của chính phủ, khiến chi phí lưu chuyển vốn xuyên sản phẩm, xuyên nền tảng và xuyên biên giới trở nên rất cao. Còn trong tài chính Internet hiện đại, người ta sử dụng cách thức tập trung để tích hợp đa dạng sản phẩm tài chính thông qua các nền tảng lớn, nhằm giảm chi phí lưu chuyển vốn. Trong khi đó, DeFi tiến xa hơn: vốn có thể lưu chuyển không ma sát trong phạm vi một blockchain công khai; và trong tương lai, khi công nghệ liên chuỗi (cross-chain) của Polkadot được triển khai thành công, ranh giới giữa các blockchain cũng sẽ bị xóa nhòa, từ đó đạt được dòng vốn thực sự không ma sát—khi ấy, hiệu ứng quy mô của các giao thức hàng đầu sẽ còn rõ rệt hơn nữa.
Hơn nữa, các giao thức hàng đầu như Maker và Compound là thành phần nền tảng trong hệ sinh thái DeFi, còn được gọi là “DeFi Primitives”. Các tài sản giao thức của chúng—Dai và Ctoken—cũng là tài sản nền tảng cho các giao thức DeFi cấp hai khác. Do đó, giá trị tài sản bị khóa của Maker và Compound đồng thời cũng là giá trị tài sản bị khóa của các giao thức khác.
Ngoài ra, giá trị tài sản bị khóa chỉ là một trong những chỉ số đánh giá tầm quan trọng của một giao thức DeFi; khối lượng giao dịch cũng là chỉ số quan trọng không kém. Chẳng hạn như các giao thức DEX như Uniswap hay Loopring, dù giá trị tài sản bị khóa không cao nhưng khối lượng giao dịch lại rất lớn. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào TVL để đánh giá mức độ quan trọng của một giao thức DeFi.
Hỏi: Tiếp theo, chúng ta hãy cùng thảo luận về một số sự kiện gần đây trong lĩnh vực DeFi, vốn thu hút sự chú ý và tranh luận rộng rãi. Trong thời gian đại dịch, ngành DeFi đã chứng kiến hai sự cố lớn: sự kiện “giá bằng 0” của MakerDAO trong cuộc khủng hoảng thanh khoản toàn cầu tháng Ba do vấn đề thiết kế cơ chế; và vụ tấn công vào Lendf.Me ngày 19 tháng Tư. Cả hai đều gây thiệt hại nghiêm trọng cho dự án và người dùng.Xin hỏi Giáo sư Pan Chao: Vì sao MakerDAO lại xảy ra sự kiện “giá bằng 0”? Đây có phải là lỗ hổng trong thiết kế cơ chế không? Hiện đã có những biện pháp cải tiến nào?
Pan Chao: Nguyên nhân chính là do tình trạng tắc nghẽn bất thường trên mạng Ethereum. Phí gas tăng vọt gần 200 lần khiến các bot tham gia đấu giá không thể đặt giá thầu kịp thời. Sau sự cố, giao thức Maker đã thực hiện một số điều chỉnh, như kéo dài thời gian đấu giá và triển khai cơ chế ngắt mạch (circuit breaker) để ứng phó với các sự kiện “thiên nga đen” tương tự. Kể từ đó, tất cả các phiên đấu giá tài sản thế chấp đều diễn ra suôn sẻ. Ngoài ra, hệ thống còn thành công trong việc tái cơ cấu nợ thông qua cơ chế pha loãng tự động đồng MKR, biến lỗ thành lãi. Đây là một bài kiểm tra quan trọng về độ vững chắc của cả giao thức Maker lẫn mạng lưới Ethereum.
Hỏi: Về vụ tấn công vào Lendf.Me, xin hỏi Giáo sư Dương Hà: Cuộc tấn công này được thực hiện như thế nào? Có những biện pháp phòng thủ an ninh nào?
Dương Hà: Đây là một sự cố an ninh mới xảy ra gần đây. Kẻ tấn công Lendf.Me đã lợi dụng lỗ hổng gọi lại (reentrancy) để ghi đè số dư vốn của chính mình, khiến số tiền có thể rút ra liên tục tăng gấp đôi và cuối cùng rút sạch toàn bộ tài sản trên nền tảng. May mắn là sau đó, hacker đã từng bước hoàn trả số tiền đã đánh cắp. Quy trình tấn công chi tiết như sau:
Địa chỉ của hacker trong vụ việc này là: 0xA9BF70A420d364e923C74448D9D817d3F2A77822; Hợp đồng bị tấn công là: 0x538359785a8D5AB1A741A0bA94f26a800759D91D. Trước tiên, hacker đã thực hiện nhiều lần thử nghiệm tấn công (như hình dưới):
Trong giao dịch thứ ba sau khi triển khai hợp đồng, giao dịch 0xe49304cd3ed, hacker đã thực hiện lần thử tấn công đầu tiên:
Ở giai đoạn đầu của cuộc tấn công, kịch bản gửi giao dịch ban đầu của hacker có vấn đề, khiến chỉ giao dịch tấn công đầu tiên trong khối thành công, còn các giao dịch sau đều báo lỗi (exception).
Sau đó, hacker đã điều chỉnh kịch bản, đảm bảo mỗi khối chỉ gửi một giao dịch tấn công. Phân tích ba giao dịch thành công này, chúng ta có thể thấy số tiền của hacker tăng theo cấp số nhân — cuộc tấn công bắt đầu sinh lời:
Hash giao dịch: https://etherscan.io/tx/0xae7d664bdfcc54220df4f18d339005c6faf6e62c9ca79c56387bc0389274363b
Hash giao dịch: https://etherscan.io/tx/0xf8ed32d4a4aad0b5bb150f7a0d6e95b5d264d6da6c167029a20c098a90ff39b4
Đến thời điểm này, hacker đã xác nhận quy trình tấn công thành công. Các giao dịch tiếp theo là việc hacker đăng ký nhiều địa chỉ token để thực hiện chuyển đổi:
Thông qua quá trình nhân đôi liên tục, tại giao dịch 0xced7ca81308, số lượng imBTC tồn kho gần như đã đạt đến giới hạn tối đa.
Sau đó, hacker sử dụng số imBTC đã kiếm được để vay các loại token khác, như minh họa trong hình dưới đây:
Lời khuyên phòng thủ an ninh: Các dự án DeFi đang phát triển với tốc độ chóng mặt. Thống kê cho thấy, tính đến năm 2020, tổng tài sản bị khóa trong các ứng dụng DeFi trên Ethereum đã chạm mốc 1 tỷ USD. Sự bùng nổ của DeFi chủ yếu đến từ lợi suất cao mà nó hứa hẹn. Được mệnh danh là "Tài chính phi tập trung", nền tảng của Tài chính mở, mức lợi suất 8%–10% này đi kèm với những rủi ro không hề nhỏ.
Các nhóm phát triển DeFi khác nhau tự do xây dựng sản phẩm hợp đồng thông minh của riêng mình. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có một giải pháp bảo mật chuẩn hóa, thống nhất nào bắt buộc phải tuân thủ hoặc trải qua kiểm toán an ninh nghiêm ngặt. Điều này dẫn đến việc lỗ hổng hợp đồng và các vấn đề an ninh liên tục xuất hiện. Trong sự cố lần này, nhóm phát triển dự án nên áp dụng các biện pháp bảo vệ chống tấn công tái nhập (reentrancy), chẳng hạn như sử dụng ReentrancyGuard của OpenZeppelin. Mặt khác, cần cập nhật trạng thái biến của hợp đồng trước khi thực hiện lệnh gọi bên ngoài.
Chengdu ChainSafe đưa ra khuyến nghị: Mọi đội ngũ phát triển DeFi đều cần coi trọng vấn đề an ninh hợp đồng trong quá trình phát triển, nhằm ứng phó với mọi tình huống bất ngờ cũng như cách sử dụng hợp đồng không theo chuẩn, từ đó tránh gây tổn thất. Đồng thời, nên tiến hành kiểm toán an ninh toàn diện, tận dụng chuyên môn của các công ty bảo mật blockchain để loại bỏ các mối nguy tiềm ẩn.
Hỏi: Tiếp theo, chúng ta chuyển sang chủ đề thứ tư: Mặc dù ngành DeFi luôn tự hào về tính "phi trung gian" và "phi niềm tin", hiện nay lại đang rơi vào một cuộc khủng hoảng niềm tin nhất định. Theo góc nhìn chuyên môn của quý vị, DeFi hiện còn tồn tại những vấn đề gì? Và niềm tin của chúng ta vào DeFi nên dựa trên cơ sở nào?
Tào Dần: DeFi là một lĩnh vực mới nên đương nhiên còn nhiều vấn đề. Theo tôi, những thách thức chính bao gồm: rủi ro hệ thống do giới hạn hiệu năng của blockchain nền tảng; rủi ro hệ thống do tính đồng nhất của tài sản; hiệu ứng "điểm yếu chuỗi" (shortfall effect) từ khả năng kết hợp (composability) của hợp đồng và rủi ro hệ thống cục bộ do độ phức tạp khi kết hợp các giao thức; rủi ro tuân thủ do đặc tính không cần cấp phép (permissionless), ẩn danh, chứng khoán hóa và kiểm soát vốn ở một số quốc gia; rủi ro nội quy hóa (involution risk) do tài sản ngoài chuỗi khó đưa lên chuỗi và không thể cung cấp khoản vay tín chấp.
Niềm tin vào DeFi nên có cấu trúc hình tròn đồng tâm, được truyền dẫn từng lớp: lõi là niềm tin vào mã nguồn của các giao thức nền tảng và mô-đun chức năng; lớp tiếp theo là niềm tin vào mã nguồn của các giao thức cấp hai xây dựng trên nền tảng đó; lớp ngoài cùng là niềm tin vào mã nguồn và đội ngũ phát triển của các sản phẩm ứng dụng tích hợp đa giao thức, cung cấp dịch vụ ở tầng ứng dụng. Các nhà phát triển giao thức/sản phẩm, đội kiểm toán an ninh, giới truyền thông và cộng đồng "mũ trắng" (white hat) đóng vai trò trung gian truyền dẫn niềm tin giữa các tầng này.
Các nhà phát triển giao thức và sản phẩm không chỉ chịu trách nhiệm với mã nguồn mình viết, mà còn có nghĩa vụ đối với các giao thức và tài sản mà họ tích hợp. Họ cần duy trì giao tiếp chặt chẽ với các đối tác như oracle, nhà cung cấp tài sản và bên giữ tài sản (custodian), thậm chí có thể thiết lập chế độ "danh sách vấn đề" (issue list) tương tự như trong ngành hàng không vũ trụ. Tất cả các vấn đề trong danh sách đều phải được "xóa sổ" (zeroed out) ở cả hai phía và có sự giám sát lẫn nhau, chứ không phải kiểu "tôi nghĩ anh ổn, anh nghĩ tôi ổn". Ngoài ra, việc chuẩn hóa giao thức mà giáo sư Dương vừa đề cập cũng rất quan trọng. Gần đây, Zerion đã đề xuất khái niệm DeFi SDK – đây là hướng đi đáng để nghiên cứu.
Dương Hà: Từ sự kiện tấn công bZx đầu năm đến các vụ tấn công vào Uniswap và dForce gần đây, cho thấy tin tặc gần như đã nắm rõ các điểm yếu trong hệ thống kiểm soát rủi ro (risk control) của DeFi. Chúng đang khai thác triệt để tính khả thi kết hợp (composability) của DeFi để thực hiện các cuộc tấn công liên tiếp vào các dự án. Nếu một đội phát triển không coi trọng đúng mức vấn đề an ninh hợp đồng thông minh, thì sự cố an ninh rất dễ xảy ra.
Một khi một mắt xích trong hệ sinh thái DeFi gặp sự cố, toàn bộ hệ thống có thể bị kéo đổ. Do đó, các nhà phát triển DeFi cần liên tục cải tiến và cập nhật mã nguồn ở cấp độ kỹ thuật. Không nên chỉ chạy theo tính khả thi kết hợp cao của sản phẩm, mà còn phải chú tr���ng đến khả năng tương thích về mặt bảo mật giữa các sản phẩm DeFi khác nhau.
Nhìn chung, DeFi vẫn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu, còn rất nhiều cơ chế cần được hoàn thiện. Hệ thống giám sát an ninh Beosin-Eagle Eye của Chengdu ChainSafe là một nền tảng trực quan hóa và quản lý an ninh được thiết kế riêng để đối phó với các rủi ro giao dịch và mối đe dọa đặc thù của blockchain. Hệ thống này có khả năng giám sát an ninh thời gian thực, cảnh báo sớm, gửi cảnh báo và tự động chặn các giao dịch độc hại đối với các dự án DeFi, từ đó bảo vệ an toàn cho hoạt động vận hành của chúng.
Tin tặc gần như đã nắm rõ điểm yếu trong hệ thống kiểm soát rủi ro của DeFi. Nếu đội phát triển dự án không chú trọng đúng mức đến an ninh hợp đồng thông minh, sự cố an ninh rất dễ xảy ra. Nếu trong nhóm có đại diện từ các dự án DeFi cần tư vấn về những vấn đề này, xin mời liên hệ và trao đổi trực tiếp với giáo sư Dương Hà.
Hỏi: Là người phụ trách khu vực Trung Quốc của một trong những dự án DeFi lớn nhất thế giới, thầy Bành Siêu đánh giá vấn đề này như thế nào?
Bành Siêu: Vấn đề lớn nhất của DeFi vẫn nằm ở phía tài sản: ngoài ETH ra, rất ít tài sản khác có tính thanh khoản cao. Để hướng tới việc áp dụng trên quy mô lớn, cần làm phong phú thêm danh mục tài sản, cụ thể là đưa các tài sản "thế giới thực" lên chuỗi, ví dụ như stablecoin, vàng và các tài sản tài chính truyền thống dưới dạng tài sản tổng hợp (synthetic assets).
DeFi không phải là "phi niềm tin", mà là một công cụ nâng cao niềm tin. Mã nguồn mở, hợp đồng tự động thực thi, bảng cân đối kế toán minh bạch và có thể kiểm chứng, cùng với năng lực và uy tín của đội ngũ phát triển và vận hành — tất cả đều là những "neo tin cậy" (trust anchors) của DeFi, chứ không chỉ đơn thuần dựa vào nguyên tắc "Code is Law".
William: Các thầy đã trình bày rất hay. Tôi xin bổ sung ngắn gọn. Hiện nay, DeFi chủ yếu tồn tại ba vấn đề:
Thứ nhất là hiệu năng blockchain còn thấp: Khi thị trường biến động cực đoan, mạng lưới dễ bị tắc nghẽn, khiến lệnh giao dịch DeFi mất hiệu lực. Thứ hai là rủi ro hệ thống: Phần lớn DeFi hiện được triển khai trên Ethereum và gắn chặt với giá ETH; khi ETH giảm mạnh sẽ gây ra khủng hoảng hệ thống, ảnh hưởng trực tiếp đến các dự án DeFi. Thứ ba là trải nghiệm người dùng chưa tốt: So với các công cụ tài chính truyền thống, DeFi yêu cầu người dùng phải hiểu rõ về ví và nắm vững kiến thức cơ bản như quản lý khóa riêng (private key). Rào cản gia nhập quá cao và thao tác phức tạp khiến nó không thân thiện với người mới (newbie).
Theo tôi, niềm tin vào DeFi chủ yếu dựa trên ba yếu tố: minh bạch, an toàn và đáng tin cậy. Hiện nay, hầu hết dự án DeFi đã đạt được tính minh bạch, nhưng tính an toàn của hệ thống và sự hợp lý trong thiết kế cơ chế vẫn còn nhiều thiếu sót.
Hỏi: Cảm ơn bốn vị khách mời. Tiếp theo, chúng ta bước vào chủ đề thứ năm: thảo luận về triển vọng tương lai của ngành DeFi.Các vị vừa đề cập rằng phần lớn DeFi hiện được triển khai trên Ethereum, trong khi chiến lược trọng tâm của Ethereum là phát triển hệ sinh thái DeFi. Vậy sự phát triển của DeFi có làm thay đổi logic định giá ETH không? Và Ethereum 2.0 trong tương lai sẽ mang lại những thay đổi gì cho DeFi? Xin mời thầy Bành Siêu.
Bành Siêu: Hiện nay, Ethereum gần như đồng nghĩa với DeFi. Ngay cả khi chuyển sang Ethereum 2.0, lĩnh vực tài chính vẫn sẽ là ứng dụng phù hợp nhất của nó. Tôi luôn cho rằng tài chính là kịch bản ứng dụng tốt nhất — và cũng nên là duy nhất — của công nghệ blockchain.
Quá trình chuyển đổi sang Ethereum 2.0 được thực hiện theo từng giai đoạn. Giai đoạn đầu chủ yếu tập trung vào thử nghiệm cơ chế đồng thuận PoS, trong khi logic kinh doanh chính vẫn diễn ra trên chuỗi PoW; chuỗi PoS lúc này chỉ là chuỗi thử nghiệm song song và sẽ không ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hiện tại của DeFi.
Về góc độ tài sản, trên chuỗi thử nghiệm sẽ xuất hiện một loại ETH mới có khả năng sinh lời (yield-bearing ETH). Dự kiến nhiều nhóm stake (staking pool) PoS hoạt động như bên giữ tài sản (custodian) sẽ phát hành các token đại diện (tokenized representation) cho loại tài sản này trên chuỗi PoW, kèm theo các mức rủi ro và lợi suất khác nhau. Chính những token đại diện ETH có sinh lời này lại có thể được sử dụng làm tài sản thế chấp để phát hành và tạo ra các loại tài sản mới.
William: Thầy Bành Siêu đã trình bày rất rõ về Ethereum 2.0. Tôi xin tập trung phân tích sự thay đổi trong logic định giá Ethereum do sự phát triển của DeFi. Trước đây, khi đánh giá giá trị của BTC và ETH, chúng ta thường nhắc đến hiệu ứng mạng (network externality) của blockchain, tức là dùng số lượng người dùng để suy ra tổng vốn hóa thị trường của tiền điện tử. Tuy nhiên, logic định giá này khá thô sơ và độ chính xác không cao. Chúng ta có thể áp dụng một logic mới: "Nhu cầu hiệu quả" (effective demand) đối với tiền điện tử.
Năm 2017, mô hình gây quỹ bằng token của Ethereum đã thúc đẩy nhu cầu thị trường đối với ETH, đưa giá đồng tiền này lên đỉnh 1.200 USD. Tuy nhiên, khi mô hình này dần hạ nhiệt, giá ETH cũng lao dốc và hiện chỉ còn quanh mức 200 USD.
Theo tôi, lợi ích lớn nhất mà hệ sinh thái DeFi mang lại cho Ethereum chính là tạo ra một nhu cầu thực sự mới. Dù là việc khóa vốn (staking) trong các ứng dụng DeFi hay phí gas từ hợp đồng thông minh, tất cả đều làm tăng nhu cầu sử dụng ETH trên thị trường. Nếu hệ sinh thái DeFi trong tương lai đạt được quy mô đủ lớn, giá ETH chắc chắn sẽ tăng theo.
Hỏi: Đây là câu hỏi được nhiều người quan tâm, nhất là khi giá tiền mã hóa đang tăng mạnh trong hai ngày qua. Năm 2016, Bitcoin hoàn thành đợt giảm phát (halving) thứ hai, sau đó làn sóng ICO trên Ethereum đã thúc đẩy thị trường bùng nổ vào năm 2017. Hiện tại, chúng ta sắp đón đợt giảm phát thứ ba của Bitcoin, và nhiều người kỳ vọng sự phát triển của DeFi sẽ mở ra một chu kỳ tăng giá mới vào năm sau. Các vị khách mời đánh giá thế nào về kỳ vọng này? Liệu DeFi có thực sự dẫn dắt đợt tăng giá tiếp theo không? Vì sao? Xin mời thầy Tào Dần.
Tào Dần: Trước tiên, tôi xin khẳng định quan điểm: DeFi chắc chắn sẽ dẫn dắt đợt tăng giá tiếp theo. Thầy William vừa phân tích một số lý do, tôi xin bổ sung thêm.
Đợt tăng giá mạnh của ETH từ nửa cuối năm ngoái chủ yếu nhờ vào sự sôi động của hệ sinh thái DeFi và sự ra mắt ồ ạt của các stablecoin được neo giá theo tiền pháp định trên Ethereum. Điều này làm tăng mạnh giá trị kinh tế được xử lý bởi mạng lưới: một lượng lớn ETH bị khóa (staked) trong các ứng dụng DeFi, đồng thời nhu cầu gas trên mạng cũng tăng vọt. Hiện tại, hệ sinh thái DeFi mới chỉ ở giai đoạn sơ khai. Trong tương lai, nó sẽ phát triển theo cấp số nhân trên các blockchain công khai như Ethereum, Polkadot, Tezos…, với các giao thức và tài sản đa chuỗi (cross-chain). Một lượng lớn vốn pháp định cũng sẽ chảy vào hệ sinh thái DeFi thông qua stablecoin, từ đó làm tăng giá trị của các token nền tảng.
Ngoài ra, token của các dự án DeFi hàng đầu cũng có khả năng nắm bắt giá trị của toàn bộ mạng lưới. Giá của các token như Kyber, MKR, LINK và LEND đã tăng mạnh hơn nhiều so với ETH trong cùng kỳ, minh chứng rõ ràng rằng sự sôi động của DeFi thực sự thúc đẩy giá token.
Dương Hà: Đúng vậy, chúng tôi đều khá lạc quan về tiềm năng này. Trong hai năm qua, ngành DeFi đã thu hút sự chú ý của giới chuyên môn và đạt được những bước tiến nhất định. Cũng giống như trước khi Internet bước vào giai đoạn chín muồi, chúng ta khó có thể hình dung nó sẽ mang lại những sản phẩm và khái niệm nào. Hai mươi năm trước, mạng xã hội là điều khó tưởng tượng, nhưng ngày nay nó đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống.
Giai đoạn chín muồi của DeFi cũng có thể sẽ như vậy — nó sẽ tạo ra những tác động mang tính cách mạng đối với đời sống tài chính, những điều mà ngay lúc này chúng ta chưa thể hình dung hết. Vì vậy, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để kỳ vọng.
William: Ở đây có thể có quan điểm khác. Theo tôi, khả năng DeFi thúc đẩy đợt tăng giá tiếp theo là khá thấp. Kể từ khi Bitcoin ra đời, thị trường đã trải qua ba đợt tăng giá lớn: năm 2011, 2013 và 2017:
Biểu đồ trên là biểu đồ chu kỳ thị trường Bitcoin do chúng tôi xây dựng.
Mặc dù nhiều người cho rằng các đợt tăng giá gắn liền với sự kiện giảm phát của Bitcoin, nhưng qua từng chu kỳ, chúng ta đều thấy vai trò then chốt của những đột phá sáng tạo: chu kỳ đầu tiên là sự ra đời của các sàn giao dịch Bitcoin; chu kỳ thứ hai là sự xuất hiện của hàng loạt altcoin; và chu kỳ thứ ba là mô hình gây quỹ ICO. Chính những đổi mới này đã trực tiếp thúc đẩy đà tăng giá mạnh mẽ của Bitcoin trong các năm tương ứng.
Theo góc nhìn cá nhân, mức độ đổi mới của DeFi hiện nay chưa đạt đến tầm ảnh hưởng như các đột phá trong hai đợt tăng giá trước. Vì vậy, tôi cho rằng DeFi sẽ không phải là động lực chính cho đợt tăng giá tiếp theo.
Xét theo xu hướng phát triển ngành, việc tuân thủ quy định (compliance) là một hướng đi lớn của thị trường tiền mã hóa. Hiện nay, phần lớn vốn đổ vào thị trường đến từ các quỹ đầu tư thay thế (alternative investment funds). Chỉ khi thị trường đạt được mức độ tuân thủ đầy đủ, các dòng vốn khổng lồ từ tài chính truyền thống mới có thể tham gia. Do đó, tôi cho rằng trong chu kỳ thị trường thứ tư sắp tới của Bitcoin, những đổi mới trong lĩnh vực quản lý, giám sát (regulatory innovation) rất có thể sẽ quyết định thời điểm bắt đầu đợt tăng giá mới.
Hỏi: Tiếp theo là câu hỏi cuối cùng trong chủ đề thứ năm. Đây là vấn đề về sự kết hợp giữa DeFi và CeFi — một chủ đề mà cả những người làm việc trong lĩnh vực sàn giao dịch tập trung (CeFi) lẫn phi tập trung (DeFi) đều đặc biệt quan tâm. Hiện nay, DeFi và CeFi đều có những ưu và nhược điểm riêng. Các vị khách mời đánh giá thế nào về khả năng kết hợp giữa hai mô hình này? Xin mời thầy Tào trước.
Tào Dần: Trước hết, giữa DeFi và CeFi không tồn tại ranh giới rõ ràng. Chúng ta có thể đánh giá mức độ phi tập trung của một giao thức DeFi dựa trên từng “thành tố chức năng” cấu thành nên nó.
Các “thành tố” này bao gồm: 1) Khả năng truy cập (access); 2) Quản lý tài sản (custodial); 3) Nguồn dữ liệu giá (price feed); 4) Sàn giao dịch phi tập trung (DEX): sổ lệnh (orderbook), thanh toán bù trừ (settlement); 5) Cho vay (lending), gọi ký quỹ (margin calls), thanh khoản cho gọi ký quỹ (margin call liquidity), chính sách tiền tệ (monetary policy); 6) Phát triển và bảo trì mã nguồn (development and code maintenance).
Về các sàn giao dịch: OK, Binance và Huobi rõ ràng là các sàn tập trung (CeFi); nhưng ở đầu kia của phổ, cũng không tồn tại ứng dụng DeFi nào mà tất cả “thành tố” đều hoàn toàn phi tập trung — ít nhất việc phát triển và bảo trì mã nguồn vẫn do các nhà phát triển đảm nhiệm.
Trong số các “thành tố” nêu trên, một số được cộng đồng xem là điều kiện cơ bản bắt buộc của DeFi, bao gồm khả năng truy cập không cần cấp phép (permissionless access), không quản lý tài sản (non-custodial), và trong các sàn DEX, việc thanh toán bù trừ (settlement) phải được thực hiện trên chuỗi (onchain).
Do đó, từ góc độ người dùng, thuật ngữ “DeFi” thực chất ám chỉ các ứng dụng tài chính cho phép truy cập tự do, không cần cấp phép, không quản lý tài sản và thanh toán bù trừ trên chuỗi. Phi tập trung chỉ là phương tiện, còn mục đích thực sự là mở cửa, tự do và không cần tin cậy (trustless).
Tương tự, tính tập trung của CeFi cũng chỉ là phương tiện, mục đích cuối cùng vẫn là cung cấp dịch vụ tài chính tốt hơn cho người dùng. Như vậy, về mặt mục tiêu, DeFi và CeFi hoàn toàn thống nhất. Trong tương lai, tôi cho rằng hai mô hình này sẽ kết hợp sâu sắc: các giao thức DeFi sẽ đóng vai trò nền tảng cho việc quản lý tài sản, thanh toán và bù trừ; trong khi CeFi sẽ đảm nhận các chức năng như thu hút người dùng, kiểm soát rủi ro, xếp hạng tín dụng, bảo hiểm và tuân thủ quy định. Đồng thời, CeFi cũng sẽ trở thành nguồn thanh khoản quan trọng cho các giao thức DeFi ở tầng cơ sở, t�� đó hình thành một cấu trúc tổng hợp kiểu CeFi–DeFi–CeFi.
Dương Hà: Hiện nay, hầu hết các blockchain công khai của sàn giao dịch đều xác định DeFi là hướng phát triển trọng điểm. Trong khi đó, CeFi lâu nay vẫn đối mặt với các vấn đề về thiếu minh bạch và vận hành “hộp đen”, nên DeFi liên tục tạo áp lực buộc CeFi phải thay đổi.
CeFi cần tìm kiếm sự đổi mới, thông qua DeFi để xây dựng một hệ sinh thái tài chính cởi mở và minh bạch hơn. Với lượng người dùng và tài sản khổng lồ, nếu CeFi tích hợp hiệu quả với DeFi, theo tôi, có thể sẽ tạo ra một hệ sinh thái tài chính hoàn toàn mới.
Bàn Siêu: Tôi từng bày tỏ quan điểm về mối quan hệ giữa DeFi và CeFi: Việc theo đuổi một “DeFi thực sự” thuần túy chẳng khác nào coi một quả đơn lẻ là toàn bộ cây cối.
Phi tập trung và tập trung đại diện cho hai thế lực và tư tưởng hoàn toàn trái ngược, tựa như hai đầu bập bênh — DeFi và CeFi. Thoạt nhìn, chúng có vẻ đối lập, nhưng dòng thanh khoản luân chuyển giữa hai bên đã biến chúng thành những mắt xích không thể tách rời trong hệ thống tài chính. Những mắt xích này không hề mâu thuẫn trong hoạt động thực tế, mà ngược lại, đều đóng vai trò thiết yếu. Chính sự cần thiết ấy tạo nên thế cân bằng cho toàn bộ lĩnh vực tài chính.
Một ví dụ điển hình là sự hợp tác giữa OKEx và MakerDAO. Nhờ đó, người dùng không cần rời khỏi nền tảng đáng tin cậy của mình mà vẫn có thể trực tiếp nhận lãi suất từ việc gửi tiền DAI trong hệ sinh thái DeFi ngay trên OKEx. Tài chính phi tập trung (DeFi) mang lại lợi nhuận hấp dẫn hơn, trong khi các định chế tài chính truyền thống (CeFi) lại cung cấp trải nghiệm người dùng thuận tiện và nhanh chóng.
William: Tôi sẽ phân tích từ góc độ ứng dụng thực tế. Hiện tại, DeFi và CeFi có thể kết hợp hiệu quả nhất ở hai lĩnh vực: cho vay thế chấp và nghiệp vụ bảo lãnh thanh toán/thư tín dụng (LC) trong thương mại quốc tế. Lấy lĩnh vực cho vay thế chấp làm ví dụ: các giao dịch truyền thống thường tiềm ẩn nhiều rủi ro, chẳng hạn như ký hợp đồng thế chấp nhưng không chuyển giao tài sản thực tế, hoặc khó khăn trong việc xử lý tài sản cầm cố khi cần. Tuy nhiên, nếu các ngân hàng, công ty chứng khoán, công ty tài chính hoặc các tổ chức cho vay nhỏ lẻ áp dụng hợp đồng thông minh để tự động khóa tài sản thông qua bên thứ ba, toàn bộ quy trình sẽ trở nên minh bạch và công khai, từ đó giảm thiểu đáng kể các rủi ro kể trên.
Lĩnh vực thứ hai là bảo lãnh thanh toán và thư tín dụng (LC) trong thương mại quốc tế. Trong giao dịch xuyên biên giới, chúng ta thường gặp tình huống này: hai bên mua và bán thiếu tin tưởng lẫn nhau. Bên mua lo sợ sau khi chuyển tiền ứng trước, bên bán sẽ không giao hàng đúng hợp đồng. Ngược lại, bên bán lại e ngại sau khi giao hàng hoặc nộp chứng từ vận chuyển, bên mua sẽ trì hoãn thanh toán.
Vậy giải pháp truyền thống cho vấn đề tin cậy này là gì? Câu trả lời nằm ở các ngân hàng — thông qua nghiệp vụ thư tín dụng (LC). Ngân hàng sẽ thay thế tín dụng thương mại giữa hai bên bằng uy tín của chính mình để đảm b��o giao dịch hoàn tất. Quy trình LC truyền thống phức tạp đến mức nào? Chỉ cần nhìn vào sơ đồ dưới đây là có thể hình dung:
Giờ đây, nếu chúng ta xây dựng một nền tảng thanh toán thương mại dựa trên blockchain và phát triển một hợp đồng thông minh chuyên cho mục đích này, nhà xuất khẩu có thể trực tiếp chuyển tiền ứng trước vào hợp đồng. Khi hàng hóa đến nơi và hệ thống xác minh tính hợp lệ của chứng từ, hợp đồng thông minh sẽ tự động kích hoạt để chuyển tiền cho nhà xuất khẩu. Cách làm này không chỉ đơn giản hóa quy trình một cách đáng kể mà còn giảm thiểu chi phí dịch vụ. Đó chính là minh chứng cho thấy DeFi hoàn toàn có thể tích hợp hiệu quả với CeFi.
Người dẫn chương trình: Xin chân thành cảm ơn bốn vị khách mời đã chia sẻ những góc nhìn vô cùng thú vị và sâu sắc trong buổi chiều hôm nay. So với hệ thống tài chính truyền thống đã tồn tại hàng chục năm, DeFi vẫn là một hiện tượng non trẻ mới "chào sân", mở ra không gian tưởng tượng mới về tính minh bạch và công khai cho thị trường tài chính. Trên hành trình phát triển, DeFi chắc chắn sẽ đối mặt với nhiều thách thức — từ kỹ thuật, bảo mật đến trải nghiệm giao dịch — thậm chí cả những sự kiện "thiên nga đen" khó lường (ví dụ: làm thế nào để tồn tại khi giá ETH biến động mạnh và phí giao dịch tăng đột biến?). Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta nên vội vàng phủ nhận tương lai của DeFi. Chúng tôi tin rằng, thông qua buổi thảo luận lần này, quý vị đã có thêm một góc nhìn mới về DeFi. Chương trình của chúng ta xin được khép lại tại đây. Xin trân trọng cảm ơn sự theo dõi của toàn thể quý khán giả!