4. Borsa Analizi
4.1 Borsaların Genel Karşılaştırması
“Türev piyasalarındaki rekabet yoğunluğu artmaya devam ediyor ve bu durum spot piyasalara kıyasla çok daha belirgin.
Bu çeyrekteki türev borsalarının toplam işlem hacimleri aşağıdaki grafikte görülmektedir. İlk üç borsanın işlem hacmi payı %61, ilk altı borsanın payı ise %83 seviyesinde. Bu oranlar, 2020'nin ilk çeyreğine göre sırasıyla %5 ve %2 artış göstermiştir.
20Q2’de türev borsalarının işlem hacimleri ve pazar konsantrasyonu, Kaynak: TokenInsight
Aynı dönemde, spot piyasalarda ilk üç borsanın işlem hacmi payı yaklaşık %7,3'tür ve bu oran, türev piyasalarının sekizde birinden bile düşüktür. Ayrıca, hiçbir spot borsasının işlem hacmi toplam piyasanın %3'ünü geçmezken; Huobi Futures bu çeyrekte türev piyasasındaki toplam işlem hacminin %25'inden fazlasını gerçekleştirmiştir. Dolayısıyla, kripto para türev piyasalarında bu çeyrekte de rekabet kızışmış ve lider borsalar arasındaki mücadele daha da şiddetlenmiştir.
Daha detaylı olarak, bu çeyrekte işlem hacmine göre ilk sekiz türev borsasının pazar paylarındaki değişimler aşağıda gösterilmiştir. Huobi Futures'in pazar payı %30'un biraz altında sabit kalırken; Binance Futures pazar payını %10 artırarak BitMEX ve OKEx'in eski paylarının bir kısmını almıştır. Bu dört borsa dışında, hiçbir borsanın işlem hacmi payı %10'u geçmemiş veya çeyreklik toplam işlem hacmi 200 milyar doların üzerine çıkmamıştır.
20Q2’de işlem hacmine göre ilk sekiz türev borsasının pazar payları ve önceki çeyreğe göre değişimleri, Kaynak: TokenInsight
4.2 Borsaların Sınıflandırma Kriterleri
“Kripto para türev piyasaları giderek uzmanlaşıyor ve tek bir çerçeveyle değerlendirilemeyecek kadar çeşitleniyor.
Günümüzde, kripto para türev borsaları ürün yelpazesi, kullanıcı profili ve coğrafi dağılım gibi pek çok açıdan belirgin farklılıklar gösteriyor. Örneğin, Huobi Global / Huobi Futures gibi büyük borsalar, spot, türev ve OTC gibi çoklu alanlarda kapsamlı bir gelişim sergilerken; Bybit gibi özelleşmiş türev borsaları vadeli işlemlere odaklanıyor; Bakkt gibi borsalar ise düzenleyici uyum sistemlerinin kurulmasına ağırlık veriyor. Aynı zamanda, şu an için işlem hacmi düşük olan yeni borsaların (HBTC, ZBG, Bingbon gibi) da kendine özgü güçlü yanları bulunuyor; merkeziyetsiz borsa dYdX bile BTC perpetual sözleşmesini piyasaya sürmüş durumda.
Farklı borsaların stratejik odak noktaları birbirinden oldukça farklı olduğu için, kripto para türev borsalarını analiz ederken hepsini aynı kefeye koymak yerine, benzer türdeki borsaları karşılaştırmak daha anlamlı sonuçlar veriyor. TokenInsight, bu raporda ele alınan 42 kripto para türev borsasını aşağıdaki kriterlere göre sınıflandırmıştır.
20Q2 Türev Borsaları Sınıflandırma Kriterleri, Kaynak: TokenInsight
Tabloda yer alan diğer borsalar, birbirlerinden çok farklı özellikler gösterdiği için bir kategori altında toplanamamıştır. Ayrıca, bu raporun kapsamı ve maliyet kısıtları nedeniyle bu borsalar aşağıda detaylı olarak analiz edilmeyecektir.
“Dijital varlık türev borsalarının önünde iki ana yol bulunuyor:
Birincisi, Bybit ve FTX gibi uzmanlaşmış bir iş modeli;
İkincisi ise Huobi ve Binance gibi kapsamlı ve çok yönlü bir yaklaşım.
2020'nin ikinci yarısında bazı küçük borsalar için zorlu bir dönem bekleniyor.”
— Hopex, Zhang Xiaoling
4.3 Büyük Ölçekli Türev Borsaları
“Türev işlem kullanıcılarına hizmet veren büyük ölçekli borsaların tamamı belirli pazar segmentlerine odaklanmış durumda.”
Çeyreklik toplam işlem hacmi 45 milyar doları aşan ve ana ürünleri türev işlemler olan borsalar, Bybit, FTX ve BitMEX olmak üzere üç büyük ölçekli türev borsasıdır. Büyük genel amaçlı borsaların tüm iş alanlarında faaliyet göstermesinin aksine, bu üç borsa tamamen türev işlemlere odaklanmıştır. FTX'te yalnızca çok küçük miktarlarda (2.15 milyar dolar, toplam pazar payının %0.04'ü) spot işlem yapılmaktadır. Büyük ölçekli türev borsalarının gelişim süreci, piyasa katılımcılarına yeni bir strateji yönü gösterebilir: Belirli pazar segmentlerine odaklanmak.
20Q2 Büyük Ölçekli Türev Borsaları Günlük İşlem Hacmi, Kaynak: TokenInsight
Bu kategoride, Bybit, günlük ortalama 1.15 milyar dolarlık işlem hacmiyle, 2019 yılı ortalamasına kıyasla %180'lik bir artış kaydederek büyümede lider konumdadır. BitMEX'in günlük ortalama işlem hacmi ise 2.24 milyar dolar olarak gerçekleşmiş ve geçen yılın tamamına göre %16 azalmıştır. FTX 2019 ortasında kurulduğu için karşılaştırma yapılamamaktadır.
20Q2 ve 2019 Yılı Büyük Ölçekli Türev Borsaları Günlük Ortalama İşlem Hacmi Değişimi, Kaynak: TokenInsight
20Q2 Sürekli Vadeli ile Teslimat Vadeli Sözleşme İşlem Hacmi Karşılaştırması, Kaynak: TokenInsight
Yukarıdaki grafikten görüleceği üzere, 2020'nin ikinci çeyreğinde piyasadaki sürekli vadeli sözleşme işlem hacminin payı %75.2'ye yükselmiştir. Bu oran 2020'nin ilk çeyreğinde %39.1 seviyesindeydi. Bu değişim, dijital varlık türev kullanıcılarının ilgisinin teslimat vadeli sözleşmelerden sürekli vadeli sözleşmelere kaydığını göstermektedir. Bu durum, ana ürünleri sürekli vadeli sözleşmeler olan büyük ölçekli türev borsaları için olumlu bir gelişmedir.
“Kullanıcı sayısı açısından bakıldığında, Bybit bu çeyrekte Nisan ve Mayıs aylarında rekor seviyelere ulaştı; aylık kullanıcı sayısı %20'nin üzerinde arttı. Mayıs ayında büyüme hızı biraz yavaşladı. Ayrıca bu çeyrekte Japonya kaynaklı işlem hacminde de artış gözlemlendi.”
— Bybit, Ben
4.4 Büyük Ölçekli Genel Amaçlı Borsalar
"Büyük ölçekli çok yönlü borsalar, türev işlemlere büyük önem veriyor. Ortalama sözleşme hacmi, spot işlem hacminin 4,4 katına ulaşarak tüm piyasa ortalamasının çok üzerinde seyrediyor."
Bu çeyrekte, büyük ölçekli çok yönlü borsalar türev işlemlerini geliştirmeye odaklandı. Günlük işlem hacimleri aşağıdaki grafikte görülebilir.
20Q2'de Büyük Çok Yönlü Borsaların Günlük Türev İşlem Hacmi, Kaynak: TokenInsight
20Q1 ve 19Q1 Huobi Futures İşlem Hacmi Karşılaştırması, Kaynak: TokenInsight
Dört büyük çok yönlü borsanın çeyrekteki toplam işlem hacmi 200 milyar doları aştı. Huobi Futures, bu çeyrek boyunca günlük işlem hacminde sürekli olarak lider konumdaydı. Günlük ortalama işlem hacmi yaklaşık 4,8 milyar dolar olarak gerçekleşti ve bu rakam, Binance Futures'un (3,73 milyar dolar) önünde, neredeyse %30'luk bir farkla yer almasını sağladı. OKEx ve BitMEX'in günlük ortalama işlem hacimleri ise sırasıyla 2,7 milyar dolar ve 2,26 milyar dolar oldu.
Büyüme performans��na bakıldığında, Huobi Futures'in bu çeyrekteki toplam işlem hacmi, geçen yılın aynı dönemine göre %88 arttı. Türev/spot işlem hacmi oranı ise 20Q1'e kıyasla %370 yükselerek, şu anda 7,26x seviyesine ulaştı. Bu oran, büyük çok yönlü borsalar arasında en yüksek değeri temsil ediyor.
20Q1 – 20Q2 Büyük Çok Yönlü Borsaların Türev/Spot İşlem Hacmi Oranı, Kaynak: TokenInsight
Bu çeyrekte Binance Futures'un türev/spot oranı da önemli ölçüde yükseldi. OKEx'in oranı ise 2020'nin ilk çeyreğindeki seviyesinde neredeyse sabit kaldı. Büyük çok yönlü borsalar için bu oranın ortalaması 4,4x olarak gerçekleşti ve tüm piyasa ortalamasını (0,274) 16 kat aştı. Başka bir deyişle, büyük borsalar türev işlemlere son derece önem veriyor.
20Q2 Büyük Çok Yönlü Borsalar (ve BitMEX) Türev İşlemlerinde Günlük Açık Pozisyon Hacmi, Kaynak: TokenInsight
"Açık pozisyon verileri, büyük hacimli yatırımcıların çoğunlukla BitMEX'te işlem yaptığını gösteriyor."
2020 Nisan-Mayıs döneminde, BitMEX (ortalama 769,9 milyon dolar) ve OKEx'in (ortalama 773,4 milyon dolar) günlük açık pozisyon hacimleri birbirini yakından takip etti ve belirgin bir liderlik görülmedi. Haziran ayına gelindiğinde, BitMEX'in açık pozisyon hacmi artmaya devam ederek aylık ortalama 1.019,2 milyon dolara ulaştı. OKEx'in artış hızı ise daha düşük kaldı ve aynı dönemde günlük ortalama açık pozisyon hacmi 883,8 milyon dolar oldu. Haziran ayı boyunca BitMEX'in ortalama açık pozisyon hacmi, büyük çok yönlü borsaların ortalamasını (731,6 milyon dolar) %39 oranında geçti. Bu veri, büyük hacimli yatırımcıların (balinaların) çoğunlukla BitMEX'i tercih ettiğini ortaya koyuyor.
"Dijital varlık borsaları sektöründe, HBO (Huobi, Binance, OKEx) grubundaki güçlü oyuncular arasındaki rekabet sürecek. Bu rekabet, güçlü olanın daha da güçlenmesi ve kazananın her şeyi alması şeklinde ilerleyecek. Küçük ve orta ölçekli borsaların pazar payı giderek daralacak ve ciddi hayatta kalma mücadelesi verecekler."
— Huobi Futures Tom
4.5 Öne Çıkan Yeni Borsalar
"Farklı yaklaşımlarla öne çıkan yeni borsalar, piyasaya çeşitli açılardan meydan okuyor."
Trilyon dolarlık işlem hacimlerine sahip büyük ölçekli borsalarla kıyaslandığında, yeni ve önemli borsaların hacimleri genellikle daha düşük kalıyor. Piyasaya daha geç girdikleri için, bu borsaların kısa vadede büyük rakipleriyle hacim bazında rekabet etmesi zor. Bu nedenle stratejilerini genellikle belirli bir alanda uzmanlaşmaya odaklıyorlar.
2020 Q2'de Önemli Yeni Borsaların Türev İşlem Hacmi, Kaynak: TokenInsight
Örneğin ZBG, ZB (Zhongbi) borsasının kardeş platformu olarak, ZB'nin vadeli işlem pazarındaki boşluğunu dolduruyor. ZBG, kullanıcı eğitimine odaklanarak pazara girdi; son çeyrekte 2.5 milyondan fazla ziyaretçi çekti ve kullanıcılar sitede ortalama 15 dakikadan fazla zaman geçirdi. Bu stratejinin etkisi oldukça net: çeyreklik işlem hacmi, 2020'nin ilk çeyreğindeki 2.76 milyar dolara kıyasla %1110 arttı.
Bingbon Borsası ise dolaylı bir strateji izleyerek Güneydoğu Asya pazarına yöneldi ve burada USDC destekli stablecoin işlemleri sunuyor. Şu ana kadar platforma 100.000'den fazla trader katıldı.
Büyük türev borsaları genellikle spot işlemlerden elde ettikleri komisyon gelirlerini kendi platform token'larını geri alıp yakmak için kullanırken, HBTC mevcut platform ekonomik modelini geliştirerek yenilikçi bir yaklaşım benimsedi: borsa, vadeli işlemlerden elde ettiği gelirlerin bir kısmını platform token'ı (HBC) sahiplerine dağıtıyor. Verilere göre HBTC, şimdiye kadar toplam 450.000'den fazla HBC token'ını geri aldı.
Phemex ise üyelik tabanlı spot işlemlerini öncü olarak başlattı. Üyelik hesapları işlem ücretinden muaftır, bu da yüksek hacimli trader'ları çekmeyi ve platforma bağlamayı kolaylaştırıyor.
Dijital varlık türevleri pazarı son derece rekabetçi ve yeni borsaların gelişmesi oldukça zor. Ancak "herkesin kendine özgü bir yolu vardır" deyiminde olduğu gibi, fırsatlar her zaman dikkatli gözlerin onları fark etmesini bekliyor.
"Risk yönetimi çok önemli; tecrübesiz kullanıcıların vadeli işlemlere doğrudan atlamasını önermiyoruz. Bu kullanıcılar ZBG'de ilk olarak demo (sanalsal) borsa ortamında pratik yapabilirler."
— ZBG Xiangxiang
4.6 Regüle (Düzenlenmiş) Borsalar
"Regüle borsaların işlem hacmindeki payı düşük; dijital varlık türevleri için düzenleyici çerçeve henüz emekleme aşamasında."
Bu raporda verilerini kullandığımız regüle borsalar Bakkt, CME ve Kraken Futures (Crypto Facilities). Bu üç borsanın bu çeyrekteki toplam işlem hacmi 21.62 milyar dolar oldu.
2020 Q2'de Regüle Borsaların İşlem Hacmi Genel Görünümü, Kaynak: TokenInsight
Dijital varlıklar, blockchain ürünleri olarak merkeziyetsiz bir felsefeyi takip ediyor. Ancak merkeziyetsiz yapı, kaotik veya düzensiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, sağlam bir düzenleyici çerçevenin oluşturulması, piyasa katılımcılarının çıkarlarını ve fon güvenliğini daha iyi koruyabilir. TokenInsight, dijital varlık türev borsaları sektörünün yakın gelecekte düzenleyici düzeyde bir "yumuşak iniş" gerçekleştirerek sektör ortamının genel olarak iyileşmesini umuyor.
"Bu yılın ikinci çeyreğinde spot piyasası oldukça hareketsizdi, ancak vadeli işlemlerde durum biraz daha iyiydi. Spot piyasasında yeni ve kaliteli projeler azdı; geçen yılın birçok projesi başarısız oldu ve yatırımcıları hayal kırıklığına uğrattı. Ancak fonlar piyasada kalmaya devam etti ve vadeli işlemlere yöneldi."
— BiKi Li Xiandong
4.7 Merkeziyetsiz Borsalar
Merkeziyetsiz kripto varlık türev borsası dYdX'de başlatılan PBTC-USDC işlemi, bu çeyrekte yaklaşık 22 milyon dolarlık işlem hacmiyle toplam piyasanın yaklaşık %0,1'ini oluşturdu. Söz konusu sözleşme, 10x kaldıraç sunan BTC yönlü bir sözleşme olup fiyat verilerini sağlamak için oracle'lar gibi çeşitli DeFi teknolojilerinden yararlanır.
Merkeziyetsiz kripto varlık türev borsalarının ortaya çıkışı, sektörün DeFi'nin sunduğu sınırsız olanakları görmesini sağladı. Dex ve DeFi hakkında daha fazla bilgi edinmek için TokenInsight'ın yayınladığı "DeFi Serisi Raporları"na göz atabilirsiniz.
5. Opsiyonlara Genel Bakış
"Kripto varlık türev borsaları opsiyon ürünleri geliştirmeye aktif olarak çalışıyor; ancak bu ürünler henüz genel yatırımcı kitlesine oldukça uzak görünüyor."
Günümüzde birçok kripto varlık türev borsası opsiyon veya opsiyon benzeri ürünler sunmaya başladı. Teknolojik geliştirme zorlukları ve piyasa yapıcı altyapısındaki eksiklikler nedeniyle, farklı borsaların sunduğu opsiyon ürünlerinin esnekliği büyük ölçüde değişiklik gösteriyor. Deribit ve OKEx gibi borsaların T şeklinde fiyat teklifi sunan standart opsiyonları ile Binance Futures gibi borsaların ATM (At-The-Money) opsiyonları, sektördeki iki ana yaklaşımı temsil ediyor. Ana kripto varlık opsiyonlarının yanı sıra, bazı platform token'ları için opsiyonlar da piyasaya sürüldü. Örneğin, yükselen borsalardan HBTC, BNB, HT ve OKB opsiyon işlemlerini sunuyor.
Deribit, bu çeyrekte toplam piyasanın yaklaşık %60'lık opsiyon işlem hacmini elinde tutarak günlük işlem hacmini 45 milyon doların üzerine çıkardı. OKEx ve CME de önemli pazar paylarına sahip. Açık pozisyonlar açısından bakıldığında, 2020 Haziran sonunda Deribit'teki açık BTC opsiyon değeri 1,3 milyar dolara ulaşırken, aynı dönemde CME'nin açık BTC opsiyon değeri 439 milyon dolar oldu. Bu iki borsa, günümüz kripto varlık opsiyon piyasasının başlıca oyuncuları konumunda.
Ancak, mevcut kripto varlık opsiyon ürünlerinin çoğu likidite yetersizliği sorunuyla karşı karşıya. Örneğin, Deribit'te opsiyon zinciri tamamlayıcılığı kısmen eksik; kullanım fiyatları birbirinden uzak dağılmış durumda ve alış-satış fiyat farkları oldukça geniş. Deribit ile kıyaslandığında, diğer kripto varlık türev borsalarının opsiyon ürünleri daha da fazla eksiklik barındırıyor.
20Q2'de Ana Teslim Tarihlerine Göre Farklı Borsalardaki BTC Opsiyon Açık Pozisyon Hacmi; Kaynak: Skew; TokenInsight
Opsiyonlar, finansal türev araçlar sepetinin önemli bir bileşenidir ve geleneksel finans piyasalarında son derece aktif işlem görür. OTC (tezgah üstü) opsiyonların işlem hacmi, dayanak varlığın işlem hacminin onlarca katına ulaşabilmektedir. Kripto varlık opsiyon piyasasının önemli bir büyüme potansiyeli taşıdığı öngörülebilir. Şu anda erken aşama ürün stratejileri izleyen borsalar, gelecekte büyük bir pazar payı elde edebilir.
"Kripto varlık opsiyon ürünleri henüz çok erken bir aşamada. Deribit'te opsiyon işlemi yapan kullanıcı sayısı, vadeli işlem yapan kullanıcı sayısının yaklaşık onda biri kadar. Ayrıca, Avrupa tipi opsiyonlar olgunlaşmadan, Amerikan tipi opsiyonların piyasada yaygınlaşacağını düşünmüyorum."
— Deribit Lin
6. Düzenleyici Gelişmeler
Ocak 2020:
① Kanada Menkul Kıymetler İdaresi (CSA), kripto varlık borsaları için yönergeler yayınladı;
② AB'nin 5. AML Direktifi (5AMLD) yürürlüğe girdi ve artık kripto varlık borsalarını da kapsıyor;
③ Japonya Finansal Hizmetler Kurumu (FSA): Kripto varlık türev işlemleri yapmak için önceden kayıt başvurusu gereklidir;
Şubat 2020:
① İsviçre, 1000 ABD Doları'nı aşan işlem yapan müşteriler için kripto para borsalarının müşteri kimliğini doğrulamasını (KYC) zorunlu kılan daha sıkı bir düzenlemeyi yürürlüğe koydu.
② Uluslararası Menkul Kıymetler Komisyonları Örgütü (IOSCO), kripto para borsaları için daha katı kuralların hayata geçirilmesini öngören bir rapor yayımladı.
③ Singapur Yüksek Mahkemesi, Quoine borsasının işlemleri haksız şekilde iptal etmesi nedeniyle yaptığı temyiz başvurusunu reddetti.
Mart 2020:
① ABD'nin türev piyasalarındaki en üst düzenleyici kurumu olan CFTC, fiziki teslimatla sonuçlanan kripto para türev ürünleri için kullanılacak kriterleri netleştirdi.
② Güney Kore, "Belirli Finansal İşlemlerin Bildirilmesi ve Kullanılmasına İlişkin Kanun"un güncellenmiş halini yayınladı. Bu düzenleme, kripto para borsalarının da Kara Para Aklamayla Mücadele (AML) ve Terörün Finansmanıyla Mücadele (CFT) kurallarına tabi olmasının önünü açtı.
③ Birkaç borsa, Singapur Para Otoritesi (MAS) tarafından verilen Ödeme Hizmetleri Yasası (PSA) muafiyet lisansını almaya hak kazandı.
Nisan 2020:
① Japonya, kripto para borsalarında hesap açmak için iki farklı KYC belgesi sunulmasını zorunlu kılan bir yasa değişikliğini hayata geçirdi.
② ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), Overstock şirketinin iştiraki olan bir kripto para borsasının onay sürecini erteledi.
Mayıs 2020:
① Hollanda'nın yeni düzenlemeleri nedeniyle kripto para borsası BitKassa, 17 Mayıs'ta faaliyetlerine son verdi.
② Cayman Adaları hükümeti, "2020 Sanal Varlık (Hizmet Sağlayıcılar) Yasası"nı duyurdu.
③ ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), Overstock şirketinin iştiraki olan bir kripto para borsasının onay sürecini tekrar erteledi.
Haziran 2020:
① Kanada'da kripto para borsaları, yasal olarak Para Servis İşletmesi (MSB) statüsü kazandı ve FINTRAC gibi finansal düzenleyici kurumlara kayıt olmaları zorunlu hale geldi.
② Federal Rezerv Başkanı, LIBOR'un yerine Ethereum tabanlı borsa ürünlerinin kullanımını desteklediğini açıkladı.
7. Kullanıcılar ve Popülerlik
7.1 Piyasa Popülerliği
TokenInsight, bu çeyrekte Bitcoin Futures, Cryptocurrency Futures gibi 11 anahtar kelimenin Google Trend sonuçlarını kaydetti ve ortalamasını aldı.
2020 2. Çeyrek Kripto Para Türevleri Anahtar Kelimeleri Google Trend Sonuçları, Kaynak: Google; TokenInsight
Yukarıdaki grafik, kripto para türevleri piyasasına olan ilginin 2020'nin ikinci çeyreğinde dalgalı bir seyir izlediğini ve 10-11 Mayıs 2020 tarihlerinde dönemin en yüksek seviyesine ulaştığını gösteriyor. Piyasayı incelediğimizde, bu dönemde BTC fiyatının yaklaşık 1500 ABD Doları düştüğünü ve işlem hacminin çeyrekteki en yüksek seviyeye ulaştığını görüyoruz. Bir başka deyişle, Google Trend verileri, kripto para ikincil piyasalarındaki genel piyasa algısını etkili bir şekilde yansıtabilir. Bu nedenle yatırımcılar, bu değişimleri takip ederek piyasa hareketlerini öngörmek için bir fikir edinebilirler.
2020'nin 2. Çeyreğinde Küresel Dijital Varlık Türevleri İlgi Dağılım Haritası | Kaynak: Google, TokenInsight
Medya Destekçilerimiz
